Термоядролық реакция, термоядролық синтез — өте жоғары температурада жүзеге асатын ядролар бірігуі реакциясы. Жеңіл элементтерді (сутек, гелий, литий, т.б.) жүздеген миллион градусқа дейін қыздырғанда, олардың бейтарап атомдарының тұтастығы жоғалып, ядролар мен электрондарға ыдырайды. Нәтижесінде оң зарядты ядролардан, теріс зарядты электрондардан тұратын ерекше орта, жоғары температуралы плазма, пайда болады. Мұндай плазмада ядролар кулондық тебіліс бөгетінен (барьерінен) өте алатын кинетикалық энергияға ие болады:
Ядролық физика | ||||||||||||||||||||||
· Ядролық реакция · Табиғи радиоактивтік
| ||||||||||||||||||||||
Тағы қараңыз «Физика порталы» |
- ,
мұндағы — Больцман тұрақтысы; — плазма температурасы; және — бөлшектің массасы мен жылдамдығы. Температурасы жүздеген миллион градус болатын ыстық плазмадағы ядролар аса үлкен жылдамдықпен бір-біріне жақындап, ядролық күштердің әрекет аймағына енеді. Сол сәтте-ақ тегеурінді ядролық күш оларды біріктіріп, жаңа ядроны түзеді. Бұл кезде пайда болған масса ақауы есебінен аса мол энергия босап шығады.
Іске асырылуы
Жер бетінде алғаш рет термоядролық реакциялар 1950 жылдардың басында Қазақстанда (Семей полигоны) сутек бомбасын жару арқылы жүзеге асырылды. Қажетті жоғары температура атом бомбасын алдын ала жару үстінде алынды. Термоядролық бомбаның ішіне жоғары температура алу үшін атом бомбасының заряды және жеткілікті мөлшерде сутек изотоптары (мысалы, дейтерий) орналастырылады. Термоядролық жарылыста әуелі атом бомбасының заряды іске қосылады да, температура миллиондаған градусқа көтеріліп, сутек изотоптарының ядролары жаппай біріге бастайды. Осылайша әп-сәтте атом бомбасының жарылысы сутек бомбасының жарылысына ұласады.
Қолдан басқарылатын термоядролық реакцияларды іске асыру зор қиындықтарға кезікті. Оларды жүзеге асыру үшін, негізінен, үш мәселені шешу керек:
- Біріншіден, сутек газын қыздыру арқылы ыстық плазманың температурасын ондаған миллион градусқа көтеру қажет.
- Екіншіден, термоядролық реакцияны тұтандыру үшін ыстық плазманы суытпай, белгілі бір көлемде кем дегенде 101—102с ұстап тұру қажет.
- Үшіншіден, термоядролық реакция қарқынды жүріп, энергия шығыны қажетінше мол болуы үшін ыстық плазмадағы дейтерий ядроларының тығыздығы белгілі бір шамадан кем болмауы тиіс, яғни 1 м1 көлемде 1022 бөлшек болуы керек.
Осы үш шарт қатарынан орындалса ғана басқарылатын термоядролық реакцияны іске асыруға болады. Алайда плазма заттың ең орнықсыз күйі болып табылады, сондықтан бұл шарттарды бір мезгілде орындау мәселесі әлі күнге шешуін таппай отыр.
Дереккөздер
- Р. Башарұлы, Д. Қазақбаева, У. Тоқбергенова, Н. Бекбасар. Физика және астрономия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық — 2. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2009. — Б. 240. — ISBN 9965-36-700-0.
Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Nuclear fusion |
Бұл — физика бойынша мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз. |
Бұл мақаланы Уикипедия сапа талаптарына лайықты болуы үшін уикилендіру қажет. |
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер
Termoyadrolyk reakciya termoyadrolyk sintez ote zhogary temperaturada zhүzege asatyn yadrolar birigui reakciyasy Zhenil elementterdi sutek gelij litij t b zhүzdegen million graduska dejin kyzdyrganda olardyn bejtarap atomdarynyn tutastygy zhogalyp yadrolar men elektrondarga ydyrajdy Nәtizhesinde on zaryadty yadrolardan teris zaryadty elektrondardan turatyn erekshe orta zhogary temperaturaly plazma pajda bolady Mundaj plazmada yadrolar kulondyk tebilis bogetinen barerinen ote alatyn kinetikalyk energiyaga ie bolady Yadrolyk fizika Yadrolyk reakciya Tabigi radioaktivtik Yadronyn nuklondyk modeliYadrodagy nuklondardyn bajlanys energiyasyTabigi radioaktivtikRadioaktivti ydyrau zanyYadrolyk reaktorTermoyadrolyk reakciyalarRadiaciyadan korganuBelgili galymdarBekkerel Bor Kyuri M Kyuri P Rezerford Fermikoru ondeuTagy karanyz Fizika portaly Dejterij tritij reakciyasynyn shemasy Ek 32kT 12mv2 displaystyle E k tfrac 3 2 kT tfrac 1 2 mv 2 mundagy k displaystyle k Bolcman turaktysy T displaystyle T plazma temperaturasy m displaystyle m zhәne v displaystyle v bolshektin massasy men zhyldamdygy Temperaturasy zhүzdegen million gradus bolatyn ystyk plazmadagy yadrolar asa үlken zhyldamdykpen bir birine zhakyndap yadrolyk kүshterdin әreket ajmagyna enedi Sol sәtte ak tegeurindi yadrolyk kүsh olardy biriktirip zhana yadrony tүzedi Bul kezde pajda bolgan m displaystyle m massa akauy esebinen asa mol energiya bosap shygady Iske asyryluyZher betinde algash ret termoyadrolyk reakciyalar 1950 zhyldardyn basynda Қazakstanda Semej poligony sutek bombasyn zharu arkyly zhүzege asyryldy Қazhetti zhogary temperatura atom bombasyn aldyn ala zharu үstinde alyndy Termoyadrolyk bombanyn ishine zhogary temperatura alu үshin atom bombasynyn zaryady zhәne zhetkilikti molsherde sutek izotoptary mysaly dejterij ornalastyrylady Termoyadrolyk zharylysta әueli atom bombasynyn zaryady iske kosylady da temperatura milliondagan graduska koterilip sutek izotoptarynyn yadrolary zhappaj birige bastajdy Osylajsha әp sәtte atom bombasynyn zharylysy sutek bombasynyn zharylysyna ulasady Қoldan baskarylatyn termoyadrolyk reakciyalardy iske asyru zor kiyndyktarga kezikti Olardy zhүzege asyru үshin negizinen үsh mәseleni sheshu kerek Birinshiden sutek gazyn kyzdyru arkyly ystyk plazmanyn temperaturasyn ondagan million graduska koteru kazhet Ekinshiden termoyadrolyk reakciyany tutandyru үshin ystyk plazmany suytpaj belgili bir kolemde kem degende 101 102s ustap turu kazhet Үshinshiden termoyadrolyk reakciya karkyndy zhүrip energiya shygyny kazhetinshe mol boluy үshin ystyk plazmadagy dejterij yadrolarynyn tygyzdygy belgili bir shamadan kem bolmauy tiis yagni 1 m1 kolemde 1022 bolshek boluy kerek Osy үsh shart katarynan oryndalsa gana baskarylatyn termoyadrolyk reakciyany iske asyruga bolady Alajda plazma zattyn en ornyksyz kүji bolyp tabylady sondyktan bul sharttardy bir mezgilde oryndau mәselesi әli kүnge sheshuin tappaj otyr DerekkozderR Basharuly D Қazakbaeva U Tokbergenova N Bekbasar Fizika zhәne astronomiya Zhalpy bilim beretin mekteptin 9 synybyna arnalgan okulyk 2 Almaty Mektep baspasy 2009 B 240 ISBN 9965 36 700 0 Ortakkorda bugan katysty media sanaty bar Nuclear fusionBul fizika bojynsha makalanyn bastamasy Bul makalany tolyktyryp damytu arkyly Uikipediyaga komektese alasyz Bul makalany Uikipediya sapa talaptaryna lajykty boluy үshin uikilendiru kazhet