Қырғыз Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы — 1920 жылдың 16 маусымында РКФСР құрамында құрылған автономиялы қазақ республикасы.
Автономиялық республика | |||||
Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы | |||||
| |||||
Әкімшілігі | |||||
---|---|---|---|---|---|
Ел | |||||
Кіреді | |||||
Әкімшілік орталығы | |||||
Тарихы мен географиясы | |||||
Құрылған уақыты | |||||
Таратылған уақыты | |||||
|
Республика орталығы — Орынбор қаласы.
Тарихы
1920 жылдың маусымында КСРО басшылығымен қырғыз-қайсақтардың (ол кезде қазақтарды қырғыз не қырғыз-қайсақ деп, ал қырғыздарды қырғыз не қара-қырғыз (кара-киргиз) деп атаған) мекен еткен жерлері Орал, Торғай, Семей облыстары, Закаспийский облысының Адай уезі, Бөкей Ордасы және Орынбор облыстары аумағынан қазақтардың ұлттық автономиялық республика құру шешімі қабылданды. Республика астанасы - Орынбор қаласы деп жарияланды.
ВЦИК-тің 1921 жылғы 17 қаңтардағы Жарлығымен Омбы губерниясынан республика құрамына қазақ халқы ертеден шоғырланған Ақмола, Атбасар, Көкшетау және Қызылжар (Петропавл) уездері Ақмола облысы болып енді.
Сондай-ақ, 1921 жылдың 1 қазанында қазақтар шоғырланған Омбы облысының 15 ауданы да республика құрамына өтті.
ВЦИК-тің 1924 жылғы 21 қазанындағы Жарлығымен бұрын Орынбор облысынан Башқұрт АКСР-ның құрамына өтіп кеткенТоқ-Сұран және Иманғұл аудандары Қазақ АКСР-ы құрамына қайтарылды.
1924 жылы Түркістан КСР-ның таратылуына орай, қазақтар шоғырланған Жетісу, Сырдария, Самарқанд облыстары Қазақ АКСР-ы құрамына кірді. Жетісу облысы аумағынан Қара-қырғыз автономиялы облысы құрылды.
1925 жылы республиканың батысында, Арал теңізінің оңтүстігінде Қарақалпақ автономиялы облысы Қазақ АКСР-ы ішінен құрылды.
![image](https://www.wp1.kk-kz.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud3AxLmtrLWt6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTltTDJZMUwxTnZkbWxsZEVObGJuUnlZV3hCYzJsaE1Ua3lNaTV6ZG1jdk1qSXdjSGd0VTI5MmFXVjBRMlZ1ZEhKaGJFRnphV0V4T1RJeUxuTjJaeTV3Ym1jPS5wbmc=.png)
1925 жылдың сәуірінде республиканын орысша атауы Киргизкая АССР-дан Казакская АССР болып өзгертіліп, ел астанасы Орынбордан Қызылорда қаласына көшірілді.
Әкімшілік бөлінісі
1921 жылғы 17 қаңтардағы Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің қаулысымен жаңадан құрылған Ақмола губерниясына Ақмола, Атбасар, Көкшетау және Петропавл уездері берілді.
1921 жылдың 10 маусымындағы Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің қаулысымен автономды Қырғыз КСР мен Сібір арасындағы шекара Омбы губерниясының Омбы уезінде белгіленді ( станциясы Қырғыз АСКР аумағында қалды). Шекара сызығы Есілкөл станциясынан шығысқа қарай Петропавл уезінің шекарасы бойымен, одан әрі солтүстікте Кіші Қараой, Үлкен Қараой көлдерінің, Қаратерек мекенінің бойымен өтіп, орыс болыстарының оңтүстік шекараларына бойлай және Ертістегі станицадан шыға өтеді (Қырғыз АСКР қалдырылған), бұған қоса Ореховск, Добровольск, Моисеевск, Русско-Полянск, Ново-Санжаровск, Черноусовск, Степановск, Котельниковск орыс болыстары Қырғыз АСКР құрамына кіргізілген.
1921 жылы 1 қазанда Омбы губерниясы Омбы уезінің 15 болысы Қырғыз АСКР берілді.
Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің 1922 жылғы 12 қаңтардағы қаулысымен Есілкөл станциясы (Омбы губерниясы Омбы уезіндегі Сібір мен Қырғыз АСКР шекарасының бойында) Сібір шегінде қалды.
1923 жылы 15 мамырға қарай республиканың құрамына кірді:
- Адай уезі тікелей республикалық бағыныста;
- Ақмола губерниясы — Ақмола уезі, Атбасар уезі, Шерлақ уезі, Көкшетау уезі, Петропавл уезі;
- Ақтөбе губерниясы — Ақбұлақ ауданы, Ақтөбе ауданы, Ырғыз ауданы, Можар ауданы, Темір ауданы, Ойыл ауданы;
- Бөкей губерниясы — 1 Теңіз маңы округі, 2 Теңіз маңы округі, Қалмақ округі, Нарым ауданы, Қамысамар ауданы, Талов ауданы, Торғын ауданы, дербес ауылдар;
- Қостанай губерниясы — Адамовск ауданы, Боровск ауданы, Всесвятск ауданы, Денисовск ауданы, Қостанай ауданы, Семнозерск ауданы, Торғай ауданы, Федоровск ауданы;
- — Илецк ауданы, Исаево-Дедовск ауданы, Краснохолмск ауданы, Орынбор ауданы, Ор ауданы, Петровск ауданы, Покровск ауданы, Шарлық-Микаил ауданы;
- Семей губерниясы — Зайсан ауданы, Қарқаралы ауданы, Павлодар ауданы, Семей ауданы, Өскемен ауданы, Бұқтырма ауданы;
- Орал губерниясы — Гурьев ауданы, Жымпиты ауданы, Қалмақ ауданы, Елек ауданы, Орал ауданы.
1924 жылғы 21 қазандағы Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің Жарлығына сәйкес, бұрын Башқұрт АКСР құрамында болған мен Иманғұл болысы Қырғыз АСКР берілді.
1924 жылы Жетісу, Сырдария және Самарқан облыстарының солтүстік бөліктері құрамға кіріп, оның аумағында Жетісу мен Сырдария губерниялары құрылды.
1925 жылы ақпанда Арал маңының оңтүстік бөлігінде Қырғыз АКСР құрамында Қарақалпақ АО құрылды.
1925 жылы 11 ақпанда автономиялық республиканың астанасы Орынбордан Ақмешіт қаласына көшірілді (1925 жылы 15 маусымда Қызылорда деп өзгертілді).
1925 жылы 6 сәуірде Орынбор губерниясы Қырғыз АСКР шығарылып, РКФСР тікелей бағынуға берілді.
1925 жылы 15 маусымда Қырғыз АСКР Қазақ АСКР болып өзгертілді.
Кейін социалистік құрылыс барысында Қазақ АСКР одақтас республикаға айналдырылды (1936 жылғы КСРО Конституциясы бойынша Қазақ Автономиялық Социалистік Республикасы Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы деп атала бастады).
Әдебиет
- Административно-политическое строение Союза ССР: (материалы о территориальных преобразованиях 1917 ж. - 1 шілде 1925 ж.) / С. И. Сулькевич, консультант Адм. Комис. ВЦИК. — Ленинград: Государственное издательство, 1926. 300 с.: таблицы — Перечень республик, областей и губерний с данными о площадях и населении по исчислению ЦСУ на 1 қаңтар 1925 ж.
- Ежедневная газета «Советская Сибирь» № 202 (273). Пятница 10 қыркүйек 1920 ж. Омбы (Декрет об Автономной Киргизской Социалистической Советской республике) Мұрағатталған 4 наурыздың 2016 жылы.
Сілтемелер
- Аманжолова Дина. Казахская автономия: от замысла националов к самоопределению по-советски (pp. 115−143 Acta Slavica Iaponica, tomus 21, 2004 Hokkaido University) Мұрағатталған 9 наурыздың 2017 жылы.
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер
Қyrgyz Avtonomiyaly Kenestik Socialistik Respublikasy 1920 zhyldyn 16 mausymynda RKFSR kuramynda kurylgan avtonomiyaly kazak respublikasy Avtonomiyalyk respublikaҚazak kyrgyz Avtonomiyaly Socialistik Kenes RespublikasyTu EltanbasyӘkimshiligiEl KSROKirediRKFSRӘkimshilik ortalygyOrynbor Akmeshit 17 shilde 1925 zhyldan bastap Tarihy men geografiyasyҚurylgan uakyty26 tamyz 1920Taratylgan uakyty15 mausym 1925 Respublika ortalygy Orynbor kalasy Tarihy1920 zhyldyn mausymynda KSRO basshylygymen kyrgyz kajsaktardyn ol kezde kazaktardy kyrgyz ne kyrgyz kajsak dep al kyrgyzdardy kyrgyz ne kara kyrgyz kara kirgiz dep atagan meken etken zherleri Oral Torgaj Semej oblystary Zakaspijskij oblysynyn Adaj uezi Bokej Ordasy zhәne Orynbor oblystary aumagynan kazaktardyn ulttyk avtonomiyalyk respublika kuru sheshimi kabyldandy Respublika astanasy Orynbor kalasy dep zhariyalandy VCIK tin 1921 zhylgy 17 kantardagy Zharlygymen Omby guberniyasynan respublika kuramyna kazak halky erteden shogyrlangan Akmola Atbasar Kokshetau zhәne Қyzylzhar Petropavl uezderi Akmola oblysy bolyp endi Sondaj ak 1921 zhyldyn 1 kazanynda kazaktar shogyrlangan Omby oblysynyn 15 audany da respublika kuramyna otti VCIK tin 1924 zhylgy 21 kazanyndagy Zharlygymen buryn Orynbor oblysynan Bashkurt AKSR nyn kuramyna otip ketkenTok Suran zhәne Imangul audandary Қazak AKSR y kuramyna kajtaryldy 1924 zhyly Tүrkistan KSR nyn taratyluyna oraj kazaktar shogyrlangan Zhetisu Syrdariya Samarkand oblystary Қazak AKSR y kuramyna kirdi Zhetisu oblysy aumagynan Қara kyrgyz avtonomiyaly oblysy kuryldy 1925 zhyly respublikanyn batysynda Aral tenizinin ontүstiginde Қarakalpak avtonomiyaly oblysy Қazak AKSR y ishinen kuryldy 1925 zhyldyn sәuirinde respublikanyn oryssha atauy Kirgizkaya ASSR dan Kazakskaya ASSR bolyp ozgertilip el astanasy Orynbordan Қyzylorda kalasyna koshirildi Әkimshilik bolinisi1921 zhylgy 17 kantardagy Bүkilresejlik Ortalyk Atkaru Komitetinin kaulysymen zhanadan kurylgan Akmola guberniyasyna Akmola Atbasar Kokshetau zhәne Petropavl uezderi berildi 1921 zhyldyn 10 mausymyndagy Bүkilresejlik Ortalyk Atkaru Komitetinin kaulysymen avtonomdy Қyrgyz KSR men Sibir arasyndagy shekara Omby guberniyasynyn Omby uezinde belgilendi stanciyasy Қyrgyz ASKR aumagynda kaldy Shekara syzygy Esilkol stanciyasynan shygyska karaj Petropavl uezinin shekarasy bojymen odan әri soltүstikte Kishi Қaraoj Үlken Қaraoj kolderinin Қaraterek mekeninin bojymen otip orys bolystarynyn ontүstik shekaralaryna bojlaj zhәne Ertistegi stanicadan shyga otedi Қyrgyz ASKR kaldyrylgan bugan kosa Orehovsk Dobrovolsk Moiseevsk Russko Polyansk Novo Sanzharovsk Chernousovsk Stepanovsk Kotelnikovsk orys bolystary Қyrgyz ASKR kuramyna kirgizilgen 1921 zhyly 1 kazanda Omby guberniyasy Omby uezinin 15 bolysy Қyrgyz ASKR berildi Bүkilresejlik Ortalyk Atkaru Komitetinin 1922 zhylgy 12 kantardagy kaulysymen Esilkol stanciyasy Omby guberniyasy Omby uezindegi Sibir men Қyrgyz ASKR shekarasynyn bojynda Sibir sheginde kaldy 1923 zhyly 15 mamyrga karaj respublikanyn kuramyna kirdi Adaj uezi tikelej respublikalyk bagynysta Akmola guberniyasy Akmola uezi Atbasar uezi Sherlak uezi Kokshetau uezi Petropavl uezi Aktobe guberniyasy Akbulak audany Aktobe audany Yrgyz audany Mozhar audany Temir audany Ojyl audany Bokej guberniyasy 1 Teniz many okrugi 2 Teniz many okrugi Қalmak okrugi Narym audany Қamysamar audany Talov audany Torgyn audany derbes auyldar Қostanaj guberniyasy Adamovsk audany Borovsk audany Vsesvyatsk audany Denisovsk audany Қostanaj audany Semnozersk audany Torgaj audany Fedorovsk audany Ileck audany Isaevo Dedovsk audany Krasnoholmsk audany Orynbor audany Or audany Petrovsk audany Pokrovsk audany Sharlyk Mikail audany Semej guberniyasy Zajsan audany Қarkaraly audany Pavlodar audany Semej audany Өskemen audany Buktyrma audany Oral guberniyasy Gurev audany Zhympity audany Қalmak audany Elek audany Oral audany 1924 zhylgy 21 kazandagy Bүkilresejlik Ortalyk Atkaru Komitetinin Zharlygyna sәjkes buryn Bashkurt AKSR kuramynda bolgan men Imangul bolysy Қyrgyz ASKR berildi 1924 zhyly Zhetisu Syrdariya zhәne Samarkan oblystarynyn soltүstik bolikteri kuramga kirip onyn aumagynda Zhetisu men Syrdariya guberniyalary kuryldy 1925 zhyly akpanda Aral manynyn ontүstik boliginde Қyrgyz AKSR kuramynda Қarakalpak AO kuryldy 1925 zhyly 11 akpanda avtonomiyalyk respublikanyn astanasy Orynbordan Akmeshit kalasyna koshirildi 1925 zhyly 15 mausymda Қyzylorda dep ozgertildi 1925 zhyly 6 sәuirde Orynbor guberniyasy Қyrgyz ASKR shygarylyp RKFSR tikelej bagynuga berildi 1925 zhyly 15 mausymda Қyrgyz ASKR Қazak ASKR bolyp ozgertildi Kejin socialistik kurylys barysynda Қazak ASKR odaktas respublikaga ajnaldyryldy 1936 zhylgy KSRO Konstituciyasy bojynsha Қazak Avtonomiyalyk Socialistik Respublikasy Қazak Kenestik Socialistik Respublikasy dep atala bastady ӘdebietAdministrativno politicheskoe stroenie Soyuza SSR materialy o territorialnyh preobrazovaniyah 1917 zh 1 shilde 1925 zh S I Sulkevich konsultant Adm Komis VCIK Leningrad Gosudarstvennoe izdatelstvo 1926 300 s tablicy Perechen respublik oblastej i gubernij s dannymi o ploshadyah i naselenii po ischisleniyu CSU na 1 kantar 1925 zh Ezhednevnaya gazeta Sovetskaya Sibir 202 273 Pyatnica 10 kyrkүjek 1920 zh Omby Dekret ob Avtonomnoj Kirgizskoj Socialisticheskoj Sovetskoj respublike Muragattalgan 4 nauryzdyn 2016 zhyly SiltemelerAmanzholova Dina Kazahskaya avtonomiya ot zamysla nacionalov k samoopredeleniyu po sovetski pp 115 143 Acta Slavica Iaponica tomus 21 2004 Hokkaido University Muragattalgan 9 nauryzdyn 2017 zhyly