Әдеби тіл — жалпы халықтық тілдің белгілі жүйеге түскен, жазу дәстүрі мен әр түрлі жазба және ауызша әдебиеттің негізінде қалыптасқан тұрақты, орныққан қалыптары, стильдік-жанрлық тармақтары бар, сол тілде сөйлейтін адамдардың бәріне ортақ, түсінікті.
Әдеби тілдің жүйелік сипат алып, тұрақты нормаланып қалыптасуында, сұрыпталып, икемделіп, жетіле түсуінде, жанрлық-стильдік тармақтарының қалыптасып, дамуында жазба әдебиеттің алатын орны ерекше. Бірақ Әдеби тіл деген ұғымды, бір жағынан, тек жазба әдебиетпен байланыстырып, жазба тілмен балама деп тану, екінші жағынан, Әдеби тіл тарихын сол халықтың қоғамдық, әлеум., экон., мәдени тарихынан бөліп алып, соның нәтижесінде жазуы болмаған я кеш дамыған халықтың, бай ауыз әдебиеті, ауызша тарап келген әр жанрдағы халықтық әдебиеті болса да, Әдеби тілі жоқ, я болмаса кеш қалыптасқан деген үзіледі-кесілді пікір айту шындыққа жанасымды бола бермейді. Әдеби тіл тек жазба әдебиет негізінде ғана қалыптасып, дамып қоймайды, бұл процесте, мыс., қазақтың шешендік сөздерінің, ақын-жырлаулар шығармашылығының, айтыс ақындарының, лиро-эпик., батырлар жырларының, жалпы ауызша әдебиет түрлерінің де өз орындары бар. Оның үстініне Әдеби тілдің орфогр. нормасымен бірге орфоэп. та нормасы бар екенін мойындасақ, ауызша әдебиеттің те Әдеби тілді қалыптастырып, дамытуда орны бар екенін байқаймыз. Сондықтан, біріншіден, Әдеби тіл деген ұғым мен жазба тіл, жазба әдебиет тілі деген ұғымдар бір-бірімен қарым-қатынасты, байланысты болып келгенмен, тепе-тең, бір емес, екіншіден, жазба тіл әдебиліктің бірден-бір негізгі критериі, мәнді қасиеті бола алмайды, ол тек Әдеби тілдің даму дәрежесінің көрсеткіші, демек, жазба тіл мен ауыз екі тіл жалпы тілдің, соның ішінде Әдеби тілдің өмір сүру формасы болып табылады. Сол сияқты Әдеби тілді стильдік-жанрлық тармақтары бар деген белгі де әдебиліктің емес, Әдеби тілдің даму дәрежесінің сапалық көрсеткіші. Тілдің әдебилігінің мәнді сипаты, бірден-бір көрсеткіші — халықтың белгілі кезеңдегі қоғамдық, рухани, мәдени өмірінің құралы бола алуы, халықтың рухани байлығын, сөз өнерін жеткізудің, мәдени талап-тілектің қоғамдық көрінісі, құралы мен оны іске асырудың амалы бола алуы. Осындай міндетті атқаратын тіл ғана Әдеби тіл болмақ. Сонда ғана ол жалпы халықтық тіл деген ұғымнан өзінің жүйелілігімен, тұрақты нормалылығымен, сұрыпталып, өңделген қасиеттерімен, даму сатысының жоғары дәрежесімен, қоғамдық қызметінің айқындылығымен, сан алуандығымен ерекшеліне алады және өзі қызмет ететін халықтың қоғамдық даму тарихымен, саяси-әлеум., экономика, мәдени ерекшеліктерімен байланысты әр түрлі формада өмір сүруге икемделеді.
Әдеби тілдің халықтың қоғамдық рухани байлығы, сөз мәдениеті өндірісінің құралы болуы оның жүйелік сипатымен, сұрыпталған, сымбатталған тұрақты нормаларымен, сол халыққа әрі ортақ, әрі түсінікті қасиеттерімен анықталады. Өйткені тілдің әдебилігі сол тілдің иесі боып табылатын халық өкілдерінің баршасына түсінікті және ортақтығы, яғни олардың арасындағы бір-бірімен тікелей де, жанама да қарым-қатынас құралының ең жоғарғы сатысы болуы сол тілдің орныққан жүйелі нормалары яғни тілдік элементтердің жүйелігі мен қалыптығы негізінде ғана жүзеге аспақ. Ол нормалар — бір күннің, тіпті бір жылдың жемісі емес, тілдің даму барысындағы көптеген ғасырдың жемісі. Және олар тілдік деңгейлерде (фонетика, лексика, сөзжасам, грамматика, морфология және синтаксис) жеке-жеке тілдік бөлшектердің ішкі мәні, мазмұны (семантикасы) мен сыртқы дыбыстық, тұлғалық жағының сәйкестіктері және олардың қолданыстық-қызметтік сипатының диалектик. бірлікте болуы арқылы ұғынылып, әрі айқындалып отырады. Сондықтан да морфол. нормалар, синтаксистік нормалар, тілдік элементтердің (сөздердің) комбинаторлық, конструктивтік нормаларымен әрқайсысының мазмұны (мәні), түр-тұлғалық жиынтығы мен қолданыстық қалыптасу жүйелері болады. Сөз жоқ, ол нормалар да өзгеріп, дамып отырады.
Әдеби тілдің қоғамдағы басты қызметі — адамдар арасындағы қатынас құралы болу. Сондықтан жалпы тіл атаулыға тән қасиет-коммуникативтік қызмет Ә. т-ге де тән. Әдеби тіл арқылы айтушының, жазып қалдырған адамның ойын, пікірін ұғамыз, сұрағына жауап береміз. Ә. т. арқылы өзіміз көзбен көрмеген оқиға туралы мағлұмат аламыз. Яғни пікір алысу, ой жеткізу, адамдардың бір-бірімен ұғысуы, білмегенді білу, білім, тәлім-тәрбие, тағлым алу Ә. т-дің осы коммуникативтік қызметі арқылы жүзеге асады. Бірақ Әдеби тілдің коммуникативтік қызметі адамдар арасындағы қарым-қатынас құралдарының басқа түрлерінен қалыптасқан белгілі тіл заңдылықтары, тілдік элементтер жүйесінің құралдық, құрылымдық, қолданыстық жағынан тұрақты нормаларының болуы арқылы ажырытылады. Мыс., ойды білдірудің ең кіші тілдік бөлшегі сөйлем болса, ол белгілі тәртіппен орналасқан, белгілі тұлғалар арқылы грамматик. байланысқа түскен, мағыналары сәйкес сөздерден, ал сөздер дәл сол сияқты морфемалар мен дыбыстардан тұрады, сөйтіп сөйлем жүйелі құрылым құрайды да, ерекше коммуникативтік қызмет атқарады. Сол арқылы қате құрылған сөйлемді, орынсыз қолданылған жеке сөзді, сәйкессіз тіркестерді, кейбір дыбыстық ауытқуларды тауып, анықтай аламыз. Сонымен бірге Ә. тіл арқылы белгілі бір оқиғаны оқушыға жеткізіп қана қоймай, сезіміне әсер етуге де болады, яғни оқушысын бірде күлдіріп, рахаттандырып, көңіліне нұр сеуіп, өсіреді, бірде жылатып, көңілін күйдіріп, қайғыртады. Бұл — Әдеби тілдің экспрессивтік-эстетик. қызметі болып табылады. Ә. т-дің қалыптасу жолын нақты көрсете алатын ерекшеліктерге назар аударсақ, әр түрлі Әдеби тілдер арасындағы ұқсастықтар мен ортақ сипаттарды байқауға болады. Солардың негізінде Ә. т-дің қалыптасуының негізгі үш жолын көрсетуге болады:
- 1. Әдеби тіл белгілі халықтың бір ғана тобы сөйлейтін бір диалектісінің негізінде қалыптасады. Ондайға бұл диалектінің не геогр., не экон., не лингвистика, не тектік-этник., не мәдени дәрежесі т.б. жағынан артықшылығы болады. Орыс Әдеби тіл Мәскеу диалектісінің, татар Ә. т. Қазан (орта) диалектісінің негізінде қалыптасты деген қорытынды осындай ерекшеліктерге сүйенеді.
- 2. Әдеби тіл кейде сол халықтың өз ана тілі емес, бөтен халықтың тілі болуы да мүмкін. Бөтен тілдің Әдеби тіл болуы сол халықтың тәуелсіздігінің жоқтығымен, басқа бір елге бағынышты болуымен, мәдениетінің мешеу қалуымен байланысты. Кейде ондай Әдеби тіл ол халық үшін белгілі бір мерзім ішінде өмір сүріп, кейін ол қасиетінен айрылып қалуы мүмкін, немесе жергілікті халық тілімен қатар өмір сүріп, көбіне тек ресми әдеби тіл шеңберінде қалып та қояды, немесе жергілікті халық тілімен қарым-қатынасқа түсудің нәтижесінде әр түрлі өзгерістерге ұшырауы да ықтимал.
- 3. Көп жағдайда Әдеби тіл сол халықтың бар болса барлық, я бірнеше диалектісінің негізінде немесе жалпы халықтық тілінің негізінде, сол сияқты сөйлеу тілі мен бай ауыз әдебиетінің дәстүрінде қалыптасады. Қазақ Әдеби тіл, соңғы кезде тіл мамандарының көрсетуінше, жалпы халықтық тілдің негізінде қалыптасты деп саналады қ. Қазақ әдеби тілі.
Дереккөздер:
- Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
- Қазақ Ұлттық энциклопедиясы
Бұл мақаланы Уикипедия сапа талаптарына лайықты болуы үшін уикилендіру қажет. |
Бұл мақалада еш сурет жоқ. Мақаланы жетілдіру үшін қажетті суретті енгізіп көмек беріңіз. Суретті қосқаннан кейін бұл үлгіні мақаладан аластаңыз.
|
![]() | Бұл — мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз. Бұл ескертуді дәлдеп ауыстыру қажет. |
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер
Әdebi til zhalpy halyktyk tildin belgili zhүjege tүsken zhazu dәstүri men әr tүrli zhazba zhәne auyzsha әdebiettin negizinde kalyptaskan turakty ornykkan kalyptary stildik zhanrlyk tarmaktary bar sol tilde sojlejtin adamdardyn bәrine ortak tүsinikti Әdebi tildin zhүjelik sipat alyp turakty normalanyp kalyptasuynda suryptalyp ikemdelip zhetile tүsuinde zhanrlyk stildik tarmaktarynyn kalyptasyp damuynda zhazba әdebiettin alatyn orny erekshe Birak Әdebi til degen ugymdy bir zhagynan tek zhazba әdebietpen bajlanystyryp zhazba tilmen balama dep tanu ekinshi zhagynan Әdebi til tarihyn sol halyktyn kogamdyk әleum ekon mәdeni tarihynan bolip alyp sonyn nәtizhesinde zhazuy bolmagan ya kesh damygan halyktyn baj auyz әdebieti auyzsha tarap kelgen әr zhanrdagy halyktyk әdebieti bolsa da Әdebi tili zhok ya bolmasa kesh kalyptaskan degen үziledi kesildi pikir ajtu shyndykka zhanasymdy bola bermejdi Әdebi til tek zhazba әdebiet negizinde gana kalyptasyp damyp kojmajdy bul proceste mys kazaktyn sheshendik sozderinin akyn zhyrlaular shygarmashylygynyn ajtys akyndarynyn liro epik batyrlar zhyrlarynyn zhalpy auyzsha әdebiet tүrlerinin de oz oryndary bar Onyn үstinine Әdebi tildin orfogr normasymen birge orfoep ta normasy bar ekenin mojyndasak auyzsha әdebiettin te Әdebi tildi kalyptastyryp damytuda orny bar ekenin bajkajmyz Sondyktan birinshiden Әdebi til degen ugym men zhazba til zhazba әdebiet tili degen ugymdar bir birimen karym katynasty bajlanysty bolyp kelgenmen tepe ten bir emes ekinshiden zhazba til әdebiliktin birden bir negizgi kriterii mәndi kasieti bola almajdy ol tek Әdebi tildin damu dәrezhesinin korsetkishi demek zhazba til men auyz eki til zhalpy tildin sonyn ishinde Әdebi tildin omir sүru formasy bolyp tabylady Sol siyakty Әdebi tildi stildik zhanrlyk tarmaktary bar degen belgi de әdebiliktin emes Әdebi tildin damu dәrezhesinin sapalyk korsetkishi Tildin әdebiliginin mәndi sipaty birden bir korsetkishi halyktyn belgili kezendegi kogamdyk ruhani mәdeni omirinin kuraly bola aluy halyktyn ruhani bajlygyn soz onerin zhetkizudin mәdeni talap tilektin kogamdyk korinisi kuraly men ony iske asyrudyn amaly bola aluy Osyndaj mindetti atkaratyn til gana Әdebi til bolmak Sonda gana ol zhalpy halyktyk til degen ugymnan ozinin zhүjeliligimen turakty normalylygymen suryptalyp ondelgen kasietterimen damu satysynyn zhogary dәrezhesimen kogamdyk kyzmetinin ajkyndylygymen san aluandygymen ereksheline alady zhәne ozi kyzmet etetin halyktyn kogamdyk damu tarihymen sayasi әleum ekonomika mәdeni erekshelikterimen bajlanysty әr tүrli formada omir sүruge ikemdeledi Әdebi tildin halyktyn kogamdyk ruhani bajlygy soz mәdenieti ondirisinin kuraly boluy onyn zhүjelik sipatymen suryptalgan symbattalgan turakty normalarymen sol halykka әri ortak әri tүsinikti kasietterimen anyktalady Өjtkeni tildin әdebiligi sol tildin iesi boyp tabylatyn halyk okilderinin barshasyna tүsinikti zhәne ortaktygy yagni olardyn arasyndagy bir birimen tikelej de zhanama da karym katynas kuralynyn en zhogargy satysy boluy sol tildin ornykkan zhүjeli normalary yagni tildik elementterdin zhүjeligi men kalyptygy negizinde gana zhүzege aspak Ol normalar bir kүnnin tipti bir zhyldyn zhemisi emes tildin damu barysyndagy koptegen gasyrdyn zhemisi Zhәne olar tildik dengejlerde fonetika leksika sozzhasam grammatika morfologiya zhәne sintaksis zheke zheke tildik bolshekterdin ishki mәni mazmuny semantikasy men syrtky dybystyk tulgalyk zhagynyn sәjkestikteri zhәne olardyn koldanystyk kyzmettik sipatynyn dialektik birlikte boluy arkyly ugynylyp әri ajkyndalyp otyrady Sondyktan da morfol normalar sintaksistik normalar tildik elementterdin sozderdin kombinatorlyk konstruktivtik normalarymen әrkajsysynyn mazmuny mәni tүr tulgalyk zhiyntygy men koldanystyk kalyptasu zhүjeleri bolady Soz zhok ol normalar da ozgerip damyp otyrady Әdebi tildin kogamdagy basty kyzmeti adamdar arasyndagy katynas kuraly bolu Sondyktan zhalpy til ataulyga tәn kasiet kommunikativtik kyzmet Ә t ge de tәn Әdebi til arkyly ajtushynyn zhazyp kaldyrgan adamnyn ojyn pikirin ugamyz suragyna zhauap beremiz Ә t arkyly ozimiz kozben kormegen okiga turaly maglumat alamyz Yagni pikir alysu oj zhetkizu adamdardyn bir birimen ugysuy bilmegendi bilu bilim tәlim tәrbie taglym alu Ә t din osy kommunikativtik kyzmeti arkyly zhүzege asady Birak Әdebi tildin kommunikativtik kyzmeti adamdar arasyndagy karym katynas kuraldarynyn baska tүrlerinen kalyptaskan belgili til zandylyktary tildik elementter zhүjesinin kuraldyk kurylymdyk koldanystyk zhagynan turakty normalarynyn boluy arkyly azhyrytylady Mys ojdy bildirudin en kishi tildik bolshegi sojlem bolsa ol belgili tәrtippen ornalaskan belgili tulgalar arkyly grammatik bajlanyska tүsken magynalary sәjkes sozderden al sozder dәl sol siyakty morfemalar men dybystardan turady sojtip sojlem zhүjeli kurylym kurajdy da erekshe kommunikativtik kyzmet atkarady Sol arkyly kate kurylgan sojlemdi orynsyz koldanylgan zheke sozdi sәjkessiz tirkesterdi kejbir dybystyk auytkulardy tauyp anyktaj alamyz Sonymen birge Ә til arkyly belgili bir okigany okushyga zhetkizip kana kojmaj sezimine әser etuge de bolady yagni okushysyn birde kүldirip rahattandyryp koniline nur seuip osiredi birde zhylatyp konilin kүjdirip kajgyrtady Bul Әdebi tildin ekspressivtik estetik kyzmeti bolyp tabylady Ә t din kalyptasu zholyn nakty korsete alatyn erekshelikterge nazar audarsak әr tүrli Әdebi tilder arasyndagy uksastyktar men ortak sipattardy bajkauga bolady Solardyn negizinde Ә t din kalyptasuynyn negizgi үsh zholyn korsetuge bolady 1 Әdebi til belgili halyktyn bir gana toby sojlejtin bir dialektisinin negizinde kalyptasady Ondajga bul dialektinin ne geogr ne ekon ne lingvistika ne tektik etnik ne mәdeni dәrezhesi t b zhagynan artykshylygy bolady Orys Әdebi til Mәskeu dialektisinin tatar Ә t Қazan orta dialektisinin negizinde kalyptasty degen korytyndy osyndaj erekshelikterge sүjenedi 2 Әdebi til kejde sol halyktyn oz ana tili emes boten halyktyn tili boluy da mүmkin Boten tildin Әdebi til boluy sol halyktyn tәuelsizdiginin zhoktygymen baska bir elge bagynyshty boluymen mәdenietinin mesheu kaluymen bajlanysty Kejde ondaj Әdebi til ol halyk үshin belgili bir merzim ishinde omir sүrip kejin ol kasietinen ajrylyp kaluy mүmkin nemese zhergilikti halyk tilimen katar omir sүrip kobine tek resmi әdebi til shenberinde kalyp ta koyady nemese zhergilikti halyk tilimen karym katynaska tүsudin nәtizhesinde әr tүrli ozgeristerge ushyrauy da yktimal 3 Kop zhagdajda Әdebi til sol halyktyn bar bolsa barlyk ya birneshe dialektisinin negizinde nemese zhalpy halyktyk tilinin negizinde sol siyakty sojleu tili men baj auyz әdebietinin dәstүrinde kalyptasady Қazak Әdebi til songy kezde til mamandarynyn korsetuinshe zhalpy halyktyk tildin negizinde kalyptasty dep sanalady k Қazak әdebi tili Derekkozder Қazak tili Enciklopediya Almaty Қazakstan Respublikasy Bilim mәdeniet zhәne densaulyk saktau ministrligi Қazakstan damu instituty 1998 zhyl 509 bet ISBN 5 7667 2616 3 Қazak Ұlttyk enciklopediyasyBul makalany Uikipediya sapa talaptaryna lajykty boluy үshin uikilendiru kazhet Bul makalada esh suret zhok Makalany zhetildiru үshin kazhetti suretti engizip komek beriniz Suretti koskannan kejin bul үlgini makaladan alastanyz Suretti mynnan tabuga bolady osy makalanyn takyrybyna bajlanysty suret Ortak korda tabyluy mүmkin makalanyn ozge til uikilerindegi nuskalaryn karap koriniz oziniz zhasagan suretti zhүkteniz avtorlyk kukykpen korgalgan suret kospanyz Bul makalanyn bastamasy Bul makalany tolyktyryp damytu arkyly Uikipediyaga komektese alasyz Bul eskertudi dәldep auystyru kazhet