Анықтама
Батпақ — ылғал шамадан тыс жиналып, шымтезек түзілу процесі жүріп жатқан жерлер. Батпақ жер беті сулары ойыстарда, шұңқырларда, сондай-ақ, жер бетіне жақын орналасқан су өткізбейтін қабаттарда жиналғанда немесе жер асты сулары жер бетіне жақын жатқанда, беткі топырақ қабаты толық ылғалдыққа дейін қаныққанда және осы жерлерде ылғал сүйгіш өсімдіктер өскенде пайда болады. Қазақстан жерінде ауқымды Батпақтар жоқ, өйткені республика жері, негізінен, құрғақ — сулану аз да, булану мол. Дегенмен, жергілікті табиғи-климаттық жағдайларға, тіпті кей алқаптарда адамның тікелей әрекетіне байланысты Қазақстанда Батпақтың өзен-көл жағалауындағы Батпақ, сор Батпақ, тақырлық Батпақ, саздық Батпақ, Батпақ, т.б. түрлері кездеседі. Өзен-көл жағалауларындағы Батпақ тұщы су әрі күн сәулесі жеткілікті аймақтарда орын алатындықтан, мұндай жерлерде қамыс, қоға қалың өседі. Сор Батпақ — республиканың оңтүстігіндегі шөл және шөлейт белдемдердің ойпаң жерлерінде, көлдердің жағалауларында, ал кейбір жылдары, тіпті, сол көлдердің табандарында да кездеседі. Мұнда кейбір сораң шөптерден басқа өсімдік өспейді. Тақырлық Батпақ — шөлді аймақтардың ойпаттау жерлеріндегі тақырда кездеседі. Саздық Батпақ — Қазақстанның оңтүстік мен оңтүстік-шығысындағы таулы аймақтар етегіндегі бұлақтар төңірегінде түзіледі. Техногендік Батпақ — кең ауқымды су құрылыстары жүргізілген аймақтарда (бөген салу, канал қазу, күріш суару алқаптары, т.б.) пайда болады. Мысалы, Қапшағай бөгені салынғаннан кейін, оның жағалауындағы жер асты суының деңгейі көтеріліп, 200 мың га жер батпаққа айналды, сөйтіп ауыл шаруашылығы айналымынан шығып қалды.
Батпақ — жер бетінің шамадан тыс ылғалданған бөлігі. Олардың беткі қабаттарында құраған өсімдіктердің толық ыдырамаған, кейін шымтезекке айналатын қалдықтары жиналады. Б. үстінде мол ылғал мен ағыссыз жағдайға бейімделғен өсімдіктер ғана өседі. Қалындығы 0,3 м-ден кем болмайтын, минералды таужыныстардың бетіне шөккен, ылғалға қанық органикалық материалдардан (шымтезек) тұрады. Ылғал шымтезек қабаттың калындығы 30 см болса — батпақ, ал 30 смден аз болса — батпактанған жер деп аталады. Қоректену сипатына, жер бедеріне байланысты, орналасу жағдайына және негізгі өсімдік кұрамына карай Б. басты-басты үш экологиялык түрге бөлінеді: (), () және (). Б. негізінен көлдердің шарасын өсімдік басу немесе құрлықтың батпақтануы (орман, шабындық өртендері) жолымен қалыптасады. Өсімдіктердің басымдылығына қарай — орманды, бұталы, шөптесін, мүкті Б.; микробедерге байланысты — төбешікті, жайпақ, шығыңқы (дөңбек) және т.б. Б.; макробедеріне қарай — аңғарлық, жайылмалық, беткейлік, суайрыктык Б. болып жіктеледі. Қазақстанда батпактар көбінесе солтүстікте, Батыс Сібір ойпатында кеңінен тараған. Әлемдегі батпақтардың жалпы көлемі 2682 мың шаршы км, яғни құрлық аумағының 2,1%-ын алып жатыр.
Қосымша
Батпақ (Болото) — құрлықтың (орманды, шалғынды жерлердің, кесілген және өртенген орман орындарының) батпақтануы немесе суқоймаларды шоп басуынан пайда болған, жылдың көп бөлігінде ылғалдылығы тоқыраған, мол немесе баяу азаятын құрлық бөлігі. Сулық-минералдық қоректену жағдайларына байланысты ойпаңдық — евтрофтык батпақ, өтпелі — , — олиготрофтық батпақ деп бөлінеді. Љсімдіктерінің басым типтері бойынша: орманды, бұталы, шымтезекті, мүкті; макробедері бойынша: төбелі, жайпақ, ойпаң және тағы да басқалары; макробедері бойынша: аңғарлық, жайылмалық, беткейлік, суайрыктық деп ажыратады. Батпақтануға су өткізбейтін қабатгың болуы әсер етеді.
Батпақтану
1) суқоймаларды батпақты өсімдіктердің басып кетуі; 2) грунт суларының көтерілуі, ағынның тоқырауы, су іріккіш тау жыныстарының жер бетіне жақын жатуы салдарынан, сондай-ақ булану режімінің өзгеруі (мысалы, орманда өрт болуының) нәтижесінде топырақ пен грунттың суға шылқуы. Батпақтану көбіне батпақтанған және батпақты топырақтардың түзілуіне, оның бетінде шірімеген органикалық заттар мен шымтезектің жиналуына себепші болады.
Батпақтар гидрологиясы
Батпақтағы ылғал қозғалыстарының физикалық процестерін және батпақ пен қоршаған ортаның ылғал алмасу процестерін зерттеумен айналысатын құрлық гидрологиясының бөлігі.
Батпақтық су торабы
Батпақты атыраптарда тараған жылғалардың, өзеншелердің, көлдердің және ми батпақтардың жиынтығы.
Дереккөздер
- Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
- "Қазақ Энциклопедиясы"
- Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
- Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.
- Қазақ тілі термињдерініњ салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6
Бұл мақаланы Уикипедия сапа талаптарына лайықты болуы үшін уикилендіру қажет. |
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер
AnyktamaBatpak ylgal shamadan tys zhinalyp shymtezek tүzilu procesi zhүrip zhatkan zherler Batpak zher beti sulary ojystarda shunkyrlarda sondaj ak zher betine zhakyn ornalaskan su otkizbejtin kabattarda zhinalganda nemese zher asty sulary zher betine zhakyn zhatkanda betki topyrak kabaty tolyk ylgaldykka dejin kanykkanda zhәne osy zherlerde ylgal sүjgish osimdikter oskende pajda bolady Қazakstan zherinde aukymdy Batpaktar zhok ojtkeni respublika zheri negizinen kurgak sulanu az da bulanu mol Degenmen zhergilikti tabigi klimattyk zhagdajlarga tipti kej alkaptarda adamnyn tikelej әreketine bajlanysty Қazakstanda Batpaktyn ozen kol zhagalauyndagy Batpak sor Batpak takyrlyk Batpak sazdyk Batpak Batpak t b tүrleri kezdesedi Өzen kol zhagalaularyndagy Batpak tushy su әri kүn sәulesi zhetkilikti ajmaktarda oryn alatyndyktan mundaj zherlerde kamys koga kalyn osedi Sor Batpak respublikanyn ontүstigindegi shol zhәne sholejt beldemderdin ojpan zherlerinde kolderdin zhagalaularynda al kejbir zhyldary tipti sol kolderdin tabandarynda da kezdesedi Munda kejbir soran shopterden baska osimdik ospejdi Takyrlyk Batpak sholdi ajmaktardyn ojpattau zherlerindegi takyrda kezdesedi Sazdyk Batpak Қazakstannyn ontүstik men ontүstik shygysyndagy tauly ajmaktar etegindegi bulaktar tonireginde tүziledi Tehnogendik Batpak ken aukymdy su kurylystary zhүrgizilgen ajmaktarda bogen salu kanal kazu kүrish suaru alkaptary t b pajda bolady Mysaly Қapshagaj bogeni salyngannan kejin onyn zhagalauyndagy zher asty suynyn dengeji koterilip 200 myn ga zher batpakka ajnaldy sojtip auyl sharuashylygy ajnalymynan shygyp kaldy Batpak Batpak zher betinin shamadan tys ylgaldangan boligi Olardyn betki kabattarynda kuragan osimdikterdin tolyk ydyramagan kejin shymtezekke ajnalatyn kaldyktary zhinalady B үstinde mol ylgal men agyssyz zhagdajga bejimdelgen osimdikter gana osedi Қalyndygy 0 3 m den kem bolmajtyn mineraldy tauzhynystardyn betine shokken ylgalga kanyk organikalyk materialdardan shymtezek turady Ylgal shymtezek kabattyn kalyndygy 30 sm bolsa batpak al 30 smden az bolsa batpaktangan zher dep atalady Қorektenu sipatyna zher bederine bajlanysty ornalasu zhagdajyna zhәne negizgi osimdik kuramyna karaj B basty basty үsh ekologiyalyk tүrge bolinedi zhәne B negizinen kolderdin sharasyn osimdik basu nemese kurlyktyn batpaktanuy orman shabyndyk ortenderi zholymen kalyptasady Өsimdikterdin basymdylygyna karaj ormandy butaly shoptesin mүkti B mikrobederge bajlanysty tobeshikti zhajpak shygynky donbek zhәne t b B makrobederine karaj angarlyk zhajylmalyk betkejlik suajryktyk B bolyp zhikteledi Қazakstanda batpaktar kobinese soltүstikte Batys Sibir ojpatynda keninen taragan Әlemdegi batpaktardyn zhalpy kolemi 2682 myn sharshy km yagni kurlyk aumagynyn 2 1 yn alyp zhatyr ҚosymshaBatpak Boloto kurlyktyn ormandy shalgyndy zherlerdin kesilgen zhәne ortengen orman oryndarynyn batpaktanuy nemese sukojmalardy shop basuynan pajda bolgan zhyldyn kop boliginde ylgaldylygy tokyragan mol nemese bayau azayatyn kurlyk boligi Sulyk mineraldyk korektenu zhagdajlaryna bajlanysty ojpandyk evtroftyk batpak otpeli oligotroftyk batpak dep bolinedi Љsimdikterinin basym tipteri bojynsha ormandy butaly shymtezekti mүkti makrobederi bojynsha tobeli zhajpak ojpan zhәne tagy da baskalary makrobederi bojynsha angarlyk zhajylmalyk betkejlik suajryktyk dep azhyratady Batpaktanuga su otkizbejtin kabatgyn boluy әser etedi Batpaktanu1 sukojmalardy batpakty osimdikterdin basyp ketui 2 grunt sularynyn koterilui agynnyn tokyrauy su irikkish tau zhynystarynyn zher betine zhakyn zhatuy saldarynan sondaj ak bulanu rezhiminin ozgerui mysaly ormanda ort boluynyn nәtizhesinde topyrak pen grunttyn suga shylkuy Batpaktanu kobine batpaktangan zhәne batpakty topyraktardyn tүziluine onyn betinde shirimegen organikalyk zattar men shymtezektin zhinaluyna sebepshi bolady Batpaktar gidrologiyasyBatpaktagy ylgal kozgalystarynyn fizikalyk procesterin zhәne batpak pen korshagan ortanyn ylgal almasu procesterin zertteumen ajnalysatyn kurlyk gidrologiyasynyn boligi Batpaktyk su torabyBatpakty atyraptarda taragan zhylgalardyn ozenshelerdin kolderdin zhәne mi batpaktardyn zhiyntygy DerekkozderҚaragandy Қaragandy oblysy Enciklopediya Almaty Atamura 2006 ISBN 9965 34 515 5 Қazak Enciklopediyasy Munaj zhәne gaz geologiyasy tanymdyk zhәne kәsiptik tehnologiyalyk terminderinin tүsindirme sozdigi Anyktamalyk basylym Almaty 2003 zhyl ISBN 9965 472 27 0 Қazak tili terminderinin salalyk gylymi tүsindirme sozdigi Su sharushylygy Almaty Mektep baspasy 2002 zhyl Қazak tili termiњderiniњ salalyk gylymi tүsindirme sozdigi Geografiya zhәne geodeziya Almaty Mektep baspasy 2007 264 bet ISBN 9965 36 367 6Bul makalany Uikipediya sapa talaptaryna lajykty boluy үshin uikilendiru kazhet