АҚШ Конституциясы — АҚШ мемлекетінің негізгі заңы. 1787 ж. 17 қыркүйекте Филадельфияда қабылданған. Осы күнге дейін өз күшіне ие. Конституцияда 21 бөлімнен тұратын 7 бап бар, қосымша 27 түзету енгізілген.
АҚШ Конституциясы биліктердің бөлінуі принципіне негізделген: заң шығару билігі парламентке, атқару билігі президентке, сот билігі берілген. Биліктің осы үш тармағының әрқайсының өкілеттілігі нақты айқындалып көрсетілген.
АҚШ азаматтарының құқықтары конституцияға 1789 ж. енгізілген алғашқы 10 түзетуде берілді. 11-27-ші түзетулер 1798-1972 ж. аралығында енгізілген (27-түзету күшіне енбей қалды). Конституцияға түзетулерді конгресс немесе штаттардың үштен екісінің заң шығару жиналыстарының өтінішімен арнайы шақырылған ұсынады. Штаттардың төрттен үш бөлігінің заң шығару жиналыстары мақұлдаған соң түзету күшіне енеді. АҚШ штаттарының әрқайсысының өз конституциялары бар.
Тарихы
АҚШ тәуелсіздігі жарияланғаннан кейін бұрынғы отарлар билік бөлінісі және республикалық басқару формасы бар штаттарға айналды. 1776—1780 жылдары отарларда конституциялар қабылданды. Солтүстік штаттарда және бос жерлерде құлдық жойылды, бірақ ол оңтүстікте сақталып қалды.
Алғашқыда АҚШ-тың мемлекеттік құрылысы егеменді штаттардың келісімшартына негізделген конфедерация болды. Орталық билікті атқарды. Президент те, сенат та, Жоғарғы сот та болған жоқ. Соғыстан кейінгі экономикалық құлдырау мен бейберекеттік федеративті республика туралы идеяны тудырды.
1787 жылдың жазында барлық штаттардың өкілдері қатысқан жартылай ресми съезд өтті. Осында федералдық конституция қабылданды. Оның жобасын дайындауға Джордж Уошингтон, Бенджамин Франклин, Александр Гамильтон және Джеймс Мэдисон қатысты.
1787 жылғы конституция одақтас немесе федералдық мемлекет құрды, штаттар өзін-өзі басқару құқығы мен жеке конституцияларын сақтап қалды. Заң шығару билігі өкілдер және сенаттан тұратын екі палаталы Конгреске берілді. Өкілдер палатасының мүшелері, халқының саны шамамен тең штаттардан 2 жыл мерзімге, ал сенаторлар — әрбір штаттан 6 жыл мерзімге сайланатын 2 мүшеден құралды. Заңды қабылдау үшін оны екі палата мүшелері мақұлдауы қажет болды.
Атқарушы билік конституцияға сай президентке берілді. Ол екі сатылы сайлау жүйесі бойынша сайланып, ерекше өкілеттіліктерге ие болды. Президент өзінің алдында дербес жауап беретін министрлерді қызметке тағайындады, қарулы күштердің бас қолбасшысы болды.
Конституция АҚШ Жоғарғы сотын, өмір бойғы ауыстырылмайтын судьяларын бекітті. Жоғарғы сот егер конституцияға қарама-қайшы деп таныса, заңдардың күшін жоя алатын болды.
1787 жылғы конституцияның прогрессивті мәні болғанымен, әлі де демократиялық бола алмады. Ол революцияның жеңістерін құл иеленушілер мен ірі буржуазияның мүддесіне бекітті. Негрлерді құлдыққа алу заңдастырылды. Қашқын құлдар өздерінің бұрынғы қожайындарына қайтарылып берілетін болды. Үндіс тайпалары құқықсыз жағдайда қала берді. Үндістердің жер иелену құқығы болмады, олардың АҚШ-тағы азаматтығы танылмайтын болды.
Конституция сайлау құқығын реттей алмады. Еңбекшілердің қалың бұқарасы — ұсақ фермерлер, жұмысшылар, кедей қолөнершілер — сайлау құқығынан айырылып қалды. Әйелдер де ешқандай құқықтар иелене алмады. Штаттар конституциясында мүлік шектелімі болды. АҚШ-тың 3 млн-ға жуық тұрғынының тек 120 мың адамы ғана сайлау құқығына ие болды. Буржуазиялық демократиялық сөз, баспасөз, жиналыс “бостандығы” ескерілмеді.
Бірақ бұл билік механизмін жүзеге асыру жөне орталықтың өкілеттілігін нақтылап бөлу жағынан жетілген конституция еді. Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізудің рет-жосықтары жетілдірілді. Конституция күні бүгінге дейін әрекет етеді.
1791 жылы Конгресс сөз, баспасөз, жиналыс жөне петиция құқығына, жекебасқа, тұрғын үйге қол сұқпаушылық, қылмыстық істер бойынша азаматтық қорғау соттарын енгізу туралы конституцияға 10 түрлі өзгерістер енгізуге мәжбүр болды. АҚШ тарихына бұл түзетулер деген атпен енді. Конституцияға енгізілген бұл өзгерістердің прогрессивті ықпалы болды және бұл АҚШ халқының ірі жетістіктерінің бірі.
Дереккөздер
- Қазақ ұлттық энциклопедиясы
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер
AҚSh Konstituciyasy AҚSh memleketinin negizgi zany 1787 zh 17 kyrkүjekte Filadelfiyada kabyldangan Osy kүnge dejin oz kүshine ie Konstituciyada 21 bolimnen turatyn 7 bap bar kosymsha 27 tүzetu engizilgen Konstituciyanyn 1 shi beti AҚSh Konstituciyasy bilikterdin bolinui principine negizdelgen zan shygaru biligi parlamentke atkaru biligi prezidentke sot biligi berilgen Biliktin osy үsh tarmagynyn әrkajsynyn okilettiligi nakty ajkyndalyp korsetilgen AҚSh azamattarynyn kukyktary konstituciyaga 1789 zh engizilgen algashky 10 tүzetude berildi 11 27 shi tүzetuler 1798 1972 zh aralygynda engizilgen 27 tүzetu kүshine enbej kaldy Konstituciyaga tүzetulerdi kongress nemese shtattardyn үshten ekisinin zan shygaru zhinalystarynyn otinishimen arnajy shakyrylgan usynady Shtattardyn tortten үsh boliginin zan shygaru zhinalystary makuldagan son tүzetu kүshine enedi AҚSh shtattarynyn әrkajsysynyn oz konstituciyalary bar TarihyAҚSh tәuelsizdigi zhariyalangannan kejin buryngy otarlar bilik bolinisi zhәne respublikalyk baskaru formasy bar shtattarga ajnaldy 1776 1780 zhyldary otarlarda konstituciyalar kabyldandy Soltүstik shtattarda zhәne bos zherlerde kuldyk zhojyldy birak ol ontүstikte saktalyp kaldy Algashkyda AҚSh tyn memlekettik kurylysy egemendi shtattardyn kelisimshartyna negizdelgen konfederaciya boldy Ortalyk bilikti atkardy Prezident te senat ta Zhogargy sot ta bolgan zhok Sogystan kejingi ekonomikalyk kuldyrau men bejberekettik federativti respublika turaly ideyany tudyrdy 1787 zhyldyn zhazynda barlyk shtattardyn okilderi katyskan zhartylaj resmi sezd otti Osynda federaldyk konstituciya kabyldandy Onyn zhobasyn dajyndauga Dzhordzh Uoshington Bendzhamin Franklin Aleksandr Gamilton zhәne Dzhejms Medison katysty 1787 zhylgy konstituciya odaktas nemese federaldyk memleket kurdy shtattar ozin ozi baskaru kukygy men zheke konstituciyalaryn saktap kaldy Zan shygaru biligi okilder zhәne senattan turatyn eki palataly Kongreske berildi Өkilder palatasynyn mүsheleri halkynyn sany shamamen ten shtattardan 2 zhyl merzimge al senatorlar әrbir shtattan 6 zhyl merzimge sajlanatyn 2 mүsheden kuraldy Zandy kabyldau үshin ony eki palata mүsheleri makuldauy kazhet boldy Atkarushy bilik konstituciyaga saj prezidentke berildi Ol eki satyly sajlau zhүjesi bojynsha sajlanyp erekshe okilettilikterge ie boldy Prezident ozinin aldynda derbes zhauap beretin ministrlerdi kyzmetke tagajyndady karuly kүshterdin bas kolbasshysy boldy Konstituciya AҚSh Zhogargy sotyn omir bojgy auystyrylmajtyn sudyalaryn bekitti Zhogargy sot eger konstituciyaga karama kajshy dep tanysa zandardyn kүshin zhoya alatyn boldy 1787 zhylgy konstituciyanyn progressivti mәni bolganymen әli de demokratiyalyk bola almady Ol revolyuciyanyn zhenisterin kul ielenushiler men iri burzhuaziyanyn mүddesine bekitti Negrlerdi kuldykka alu zandastyryldy Қashkyn kuldar ozderinin buryngy kozhajyndaryna kajtarylyp beriletin boldy Үndis tajpalary kukyksyz zhagdajda kala berdi Үndisterdin zher ielenu kukygy bolmady olardyn AҚSh tagy azamattygy tanylmajtyn boldy Konstituciya sajlau kukygyn rettej almady Enbekshilerdin kalyn bukarasy usak fermerler zhumysshylar kedej kolonershiler sajlau kukygynan ajyrylyp kaldy Әjelder de eshkandaj kukyktar ielene almady Shtattar konstituciyasynda mүlik shektelimi boldy AҚSh tyn 3 mln ga zhuyk turgynynyn tek 120 myn adamy gana sajlau kukygyna ie boldy Burzhuaziyalyk demokratiyalyk soz baspasoz zhinalys bostandygy eskerilmedi Birak bul bilik mehanizmin zhүzege asyru zhone ortalyktyn okilettiligin naktylap bolu zhagynan zhetilgen konstituciya edi Konstituciyaga ozgerister men tolyktyrular engizudin ret zhosyktary zhetildirildi Konstituciya kүni bүginge dejin әreket etedi 1791 zhyly Kongress soz baspasoz zhinalys zhone peticiya kukygyna zhekebaska turgyn үjge kol sukpaushylyk kylmystyk ister bojynsha azamattyk korgau sottaryn engizu turaly konstituciyaga 10 tүrli ozgerister engizuge mәzhbүr boldy AҚSh tarihyna bul tүzetuler degen atpen endi Konstituciyaga engizilgen bul ozgeristerdin progressivti ykpaly boldy zhәne bul AҚSh halkynyn iri zhetistikterinin biri DerekkozderҚazak ulttyk enciklopediyasy