Адай көтерілісі — 1870 жылы Маңғыстау шаруаларының патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы көтерілісі.
Адай көтерілісі | |
---|---|
орыс. Адаевское восстание | |
Орны | Маңғыстау өңірі, Ресей Империясы |
Күні | 1870 жыл |
Мақсаты | Патша өкіметі 1868 жылы қабылдаған “Уақытша ережені” (“Далалық облыстарды басқару жөніндегі Ереже”) өзгерту. |
Өлгендер | Рукин және оның жасағы толықтай өлтірілді. |
Жараланғандар | белгісіз |
Нәтижесі | Адайлар Рукин жасағын талқандап, Николай станицасын, жағалаудағы елді мекендерді және Каспий теңізіндегі барлық Түпқараған маяктарын толығымен талқандады, армян кварталын тонап, қиратты, сонымен қатар Александр бекінісін қоршауға алды. Көтерілісшілер күшті қаруланған тұрақты әскер бөлімдерінен жеңіліс тапты, 1870 жылдың желтоқсанында өз жақтастарымен бірге Хиуа хандығына өтіп кетті. |
Тұтқындалғандар | белгісіз |
Себебі
Патшалы Ресейдің Шығыстағы басқыншылық саясаты үшін Маңғыстау түбегінің стратегиялық мәні үлкен болды, оның үстіне Шығыспен қатынас жасайтын барлық су және керуен жолдары Маңғыстау арқылы өтті. Сондықтан патша үкіметі Маңғыстау түбегін 18 ғасырдың бас кезінде өзіне бағындыруға әрекет ете бастаған еді. 18 ғасырда Каспий теңізінің шығыс жағалауына 20-ға жуық арнайы экспедиция жасақталды. Ресей империясы Адай руларын 19 ғасырдың 30-жылдарынан бағындыра бастады. 1866–1867 жылы Адай руларынан Жоғарғы адай (Бәймембет Маяұлы басқарды) және Төменгі адай (Ғафур Қалбыұлы басқарды) дистанциялары құрылды. Екі билеуші Орал облысы басқармасына шақырылып, жаңа ережелермен танысты. Жаңа реформа бойынша салықтың мөлшері 1 сом 30 тиыннан 3 сом 50 тиынға дейін өсті және билеушілерден үй санын дәл есепке алуды, жерді мемлекеттік меншік деп тануды, болыстар мен ауылдарға бөлінуді талап етті.
Ережені Маңғыстауға ендіру 1870 жылға дейін кейін қалдырылған болатын. Отарлық үкімет осындағы Адай руы Орал және Торғайдағы көтеріліске қолдау көрсетеді деп қорықты. Тек 1870 жылы ғана орыс өкіметі Маңғыстауға реформа жүргізбек болды. 1869 жылдың қазанында реформаны ендіруге дайындық жүргізу үшін дала бекіністеріндегі гарнизондар күшейтілді.
1869 жылдың қарашасында Кавказ әскерлері Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағалауын жайлап алды. Тек 1870 жылдың басында ғана орыс өкіметі Маңғышлақты (Маңғыстауда) бекініс жасауға шешім қабылдады. 1869 жылдың қазан айында реформа ережелерін ендіруге дайындық үшін дала бекіністері гарнизондары күшейтілді. Адайлардың жазғы көшу жерлерінің барлық территориялары орыс әскерлері жайлаған әскери бекеттер арасында бөлініске салынды, олар аумақты «зерттеуді» сылтау етіп, қазақтарды толық бақылауға алды.
1869 жылдың қарашасында Кавказ әскерлері Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағалауына орнығып, келесі жылы олар Хиуа шекарасында пайда болды. 1870 жылдың 2 ақпанында Маңғышлақ (Маңғыстау) Орынбор генерал-губернаторлығынан бөлініп, Кавказ әскери басшысы қарамағына өткізілді. Сөйтіп, Адай руының бүкіл көшпелі территориясы орыс әскерлерімен қоршалды.
Әкімшілік шекаралардың өзгеруі арқылы адай руы қазақтарына Орал облысы аумағында көшіп жүруге тыйым салынды. Жазғы жайылымдарды пайдалануға ережені қабылдаған жағдайда ғана рұқсат етілді. Сонымен қатар әкімшілік өткен жылғы салықтар мен жер салығын төлеуді талап етті. Мұның өзі әр шаруашылықтан 8 күміс рубльді құрады. Мұндай ақша кедей қазақтар түгілі ауқатты қазақтардың көпшілігінде болмады.
Көтеріліс барысы
Маңғыстау приставы подполковник Рукин (1870 жылы тағайындалды) Бәймембет Маяұлы мен Ғафур Қалбыұлы сияқты би-шонжарлардың көмегімен салықты 1869–1870 жылдарға бір-ақ жинамақ болды. 1870 жылы 15 наурызда 40-тан астам қазақ-орыс және 60-тай Адай билері мен старшындарын алып, қару-жарақтарын 35 түйеге артты да, салық жинауға шықты. Бұл хабарды естіген халық Досан Тәжіұлы пен Иса Тіленбайұлы, Алғи Жалмамбетовтың бастауымен Рукин отрядына қарсы көтерілді. Көтерісшілер Рукин отрядымен 22 наурызда Инебуазқұмардан құдығы жанында кездесті. Көтерісшілердің тегеуірініне төтеп бере алмай отряд кейін шегінді. Көтерісшілерге «Ұсақ» құдығы маңында Бозашы көтерісшілері қосылды, Рукиннің отряды біржола талқандалды. Бәймембет Маяұлы өлтірілді, Николай Рукин қолға түсіп, өзін-өзі атты. Көтеріліс бүкіл түбекке тарады. Көтерісшілер саны 10 мың салт атты адамға жетті. Олар патша өкіметінің Маңғыстаудағы барлық тірегін, кәсіпшілердің кәсіпорындарын, құрылыс-жайларын ойрандады. Балықшылар, жүк тиейтін жұмысшылар өздерін қанаушы кәсіпшілер мен саудагерлерге қарсы күресті. Сарытас шығанағында жұмысшылар кәсіпшілерге шабуыл жасап, олардың қайықтарын тартып алды. Бұл қайықтардан кіші флотилия құрып, оны патшаның ең мықты соғыс қамалдарының бірі – фортын (биіктігі 4 м, ені 2 м тас қорған ішінде 18 зеңбірегі, 800 пұт оқ-дәрісі бар жақсы қаруланған әскер тобы) қоршау үшін пайдаланды.
Көтеріліс жергілікті өкімет орындарымен қатар Петербургтегі Бас штабты да үрейлендірді. Себебі бұл кезде Каспий теңізінің оңтүстік жағалауында, Иранда ағылшындардың ықпалы едәуір күшейген болатын, патша өкіметі Хиуаға қарсы жорыққа даярланып, әскерлерін Красноводск қаласына шоғырландырып жатқан еді. Адай көтерілісінің орталығы осы әскер тобының тылында болды. Көтерілісті басу патшаның Кавказдағы уәкіл-әкіміне тапсырылды. Мамырдың аяғында Маңғыстауға Кавказдан Апшерон полкінің бір батальоны, екі атқыштар ротасы, шептік батальонның екі ротасы, Дағыстан полкінің төрт ротасы және Терек қазақ-орыстарының төрт зеңбірекпен қаруланған 2 жүздігі келді. Көтерісшілер «Ұсақ» құдығында, Үшауыз шығанағында, Александровский фортында күшті қарсылық көрсеткенімен, патшаның жақсы қаруланған тұрақты әскер бөлімдерінен жеңілді. Көтеріліс қатал жанышталды. Көтерісшілер мамырдың аяғында Үстірттен солтүстікке қарай ығысып, көше бастады. Бірақ Орынбордан шыққан жазалаушы отрядтармен (Н. А. Крыжановский мен генерал-майор Биязнов бастаған) кездесіп, көп шығынмен Үстіртке қарай кейін шегінуге мәжбүр болды.
Көтеріліс нәтижесі
Жазалаушылар халықты «Уақытша ережеге» күшпен көндірді. Патша үкіметі Адайларды әлсірету мақсатымен 6 мың үйді Маңғыстаудан бөліп алып, күшпен Орал облысына қосты. Көптеген отбасы Үстіртке қашты, 1874 жылға дейін Адайларды Дағыстаннан келген әскери өкімет басқарды. Содан кейін бір айдың ішінде 9 мыңдай адай үйінен екі жылғы салық бірден өндірілді. Салық төлеу қиындықтарын пайдаланған орыс саудагерлері қазақ шаруаларының жылқыларын 1 сом 60 тиыннан сатып алды. Сөйтіп, 60 мың сомнан астам салық жиналды, өкімет шығынын өтеу үшін 90 мың қой қоса алынды. Дегенмен көтеріліс нәтижесінде халық кейбір жеңілдіктерге ие болды. «Ережеге» бірсыпыра өзгерістер енгізілді (түтін салығын ақшамен емес, малмен өтеуге рұқсат берілді т.б.). 1870 жылғы Адай көтерілісі отаршылық езгіге қарсы, әсіресе салықтың өсуіне және жайылымдарды пайдалануға шек қоюға қарсы шыққан қысқа мерзімді жергілікті және стихиялық шаруалар көтерілісі болды.
Дереккөздер
- Маңғыстау энциклопедиясы, Алматы, 1997
- «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
- Қазақ ССР тарихы, 1-т.,А., 1957, 422-24-бет.
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер
Adaj koterilisi 1870 zhyly Mangystau sharualarynyn patsha okimetinin otarlau sayasatyna karsy koterilisi Adaj koterilisiorys Adaevskoe vosstanieOrny Mangystau oniri Resej ImperiyasyKүni 1870 zhylMaksaty Patsha okimeti 1868 zhyly kabyldagan Uakytsha erezheni Dalalyk oblystardy baskaru zhonindegi Erezhe ozgertu Өlgender Rukin zhәne onyn zhasagy tolyktaj oltirildi Zharalangandar belgisizNәtizhesi Adajlar Rukin zhasagyn talkandap Nikolaj stanicasyn zhagalaudagy eldi mekenderdi zhәne Kaspij tenizindegi barlyk Tүpkaragan mayaktaryn tolygymen talkandady armyan kvartalyn tonap kiratty sonymen katar Aleksandr bekinisin korshauga aldy Koterilisshiler kүshti karulangan turakty әsker bolimderinen zhenilis tapty 1870 zhyldyn zheltoksanynda oz zhaktastarymen birge Hiua handygyna otip ketti Tutkyndalgandar belgisizSebebiPatshaly Resejdin Shygystagy baskynshylyk sayasaty үshin Mangystau tүbeginin strategiyalyk mәni үlken boldy onyn үstine Shygyspen katynas zhasajtyn barlyk su zhәne keruen zholdary Mangystau arkyly otti Sondyktan patsha үkimeti Mangystau tүbegin 18 gasyrdyn bas kezinde ozine bagyndyruga әreket ete bastagan edi 18 gasyrda Kaspij tenizinin shygys zhagalauyna 20 ga zhuyk arnajy ekspediciya zhasaktaldy Resej imperiyasy Adaj rularyn 19 gasyrdyn 30 zhyldarynan bagyndyra bastady 1866 1867 zhyly Adaj rularynan Zhogargy adaj Bәjmembet Mayauly baskardy zhәne Tomengi adaj Ғafur Қalbyuly baskardy distanciyalary kuryldy Eki bileushi Oral oblysy baskarmasyna shakyrylyp zhana erezhelermen tanysty Zhana reforma bojynsha salyktyn molsheri 1 som 30 tiynnan 3 som 50 tiynga dejin osti zhәne bileushilerden үj sanyn dәl esepke aludy zherdi memlekettik menshik dep tanudy bolystar men auyldarga bolinudi talap etti Erezheni Mangystauga endiru 1870 zhylga dejin kejin kaldyrylgan bolatyn Otarlyk үkimet osyndagy Adaj ruy Oral zhәne Torgajdagy koteriliske koldau korsetedi dep korykty Tek 1870 zhyly gana orys okimeti Mangystauga reforma zhүrgizbek boldy 1869 zhyldyn kazanynda reformany endiruge dajyndyk zhүrgizu үshin dala bekinisterindegi garnizondar kүshejtildi 1869 zhyldyn karashasynda Kavkaz әskerleri Kaspij tenizinin ontүstik shygys zhagalauyn zhajlap aldy Tek 1870 zhyldyn basynda gana orys okimeti Mangyshlakty Mangystauda bekinis zhasauga sheshim kabyldady 1869 zhyldyn kazan ajynda reforma erezhelerin endiruge dajyndyk үshin dala bekinisteri garnizondary kүshejtildi Adajlardyn zhazgy koshu zherlerinin barlyk territoriyalary orys әskerleri zhajlagan әskeri beketter arasynda boliniske salyndy olar aumakty zertteudi syltau etip kazaktardy tolyk bakylauga aldy 1869 zhyldyn karashasynda Kavkaz әskerleri Kaspij tenizinin ontүstik shygys zhagalauyna ornygyp kelesi zhyly olar Hiua shekarasynda pajda boldy 1870 zhyldyn 2 akpanynda Mangyshlak Mangystau Orynbor general gubernatorlygynan bolinip Kavkaz әskeri basshysy karamagyna otkizildi Sojtip Adaj ruynyn bүkil koshpeli territoriyasy orys әskerlerimen korshaldy Әkimshilik shekaralardyn ozgerui arkyly adaj ruy kazaktaryna Oral oblysy aumagynda koship zhүruge tyjym salyndy Zhazgy zhajylymdardy pajdalanuga erezheni kabyldagan zhagdajda gana ruksat etildi Sonymen katar әkimshilik otken zhylgy salyktar men zher salygyn toleudi talap etti Munyn ozi әr sharuashylyktan 8 kүmis rubldi kurady Mundaj aksha kedej kazaktar tүgili aukatty kazaktardyn kopshiliginde bolmady Koterilis barysyMangystau pristavy podpolkovnik Rukin 1870 zhyly tagajyndaldy Bәjmembet Mayauly men Ғafur Қalbyuly siyakty bi shonzharlardyn komegimen salykty 1869 1870 zhyldarga bir ak zhinamak boldy 1870 zhyly 15 nauryzda 40 tan astam kazak orys zhәne 60 taj Adaj bileri men starshyndaryn alyp karu zharaktaryn 35 tүjege artty da salyk zhinauga shykty Bul habardy estigen halyk Dosan Tәzhiuly pen Isa Tilenbajuly Algi Zhalmambetovtyn bastauymen Rukin otryadyna karsy koterildi Koterisshiler Rukin otryadymen 22 nauryzda Inebuazkumardan kudygy zhanynda kezdesti Koterisshilerdin tegeuirinine totep bere almaj otryad kejin shegindi Koterisshilerge Ұsak kudygy manynda Bozashy koterisshileri kosyldy Rukinnin otryady birzhola talkandaldy Bәjmembet Mayauly oltirildi Nikolaj Rukin kolga tүsip ozin ozi atty Koterilis bүkil tүbekke tarady Koterisshiler sany 10 myn salt atty adamga zhetti Olar patsha okimetinin Mangystaudagy barlyk tiregin kәsipshilerdin kәsiporyndaryn kurylys zhajlaryn ojrandady Balykshylar zhүk tiejtin zhumysshylar ozderin kanaushy kәsipshiler men saudagerlerge karsy kүresti Sarytas shyganagynda zhumysshylar kәsipshilerge shabuyl zhasap olardyn kajyktaryn tartyp aldy Bul kajyktardan kishi flotiliya kuryp ony patshanyn en mykty sogys kamaldarynyn biri fortyn biiktigi 4 m eni 2 m tas korgan ishinde 18 zenbiregi 800 put ok dәrisi bar zhaksy karulangan әsker toby korshau үshin pajdalandy Koterilis zhergilikti okimet oryndarymen katar Peterburgtegi Bas shtabty da үrejlendirdi Sebebi bul kezde Kaspij tenizinin ontүstik zhagalauynda Iranda agylshyndardyn ykpaly edәuir kүshejgen bolatyn patsha okimeti Hiuaga karsy zhorykka dayarlanyp әskerlerin Krasnovodsk kalasyna shogyrlandyryp zhatkan edi Adaj koterilisinin ortalygy osy әsker tobynyn tylynda boldy Koterilisti basu patshanyn Kavkazdagy uәkil әkimine tapsyryldy Mamyrdyn ayagynda Mangystauga Kavkazdan Apsheron polkinin bir batalony eki atkyshtar rotasy sheptik batalonnyn eki rotasy Dagystan polkinin tort rotasy zhәne Terek kazak orystarynyn tort zenbirekpen karulangan 2 zhүzdigi keldi Koterisshiler Ұsak kudygynda Үshauyz shyganagynda Aleksandrovskij fortynda kүshti karsylyk korsetkenimen patshanyn zhaksy karulangan turakty әsker bolimderinen zhenildi Koterilis katal zhanyshtaldy Koterisshiler mamyrdyn ayagynda Үstirtten soltүstikke karaj ygysyp koshe bastady Birak Orynbordan shykkan zhazalaushy otryadtarmen N A Kryzhanovskij men general major Biyaznov bastagan kezdesip kop shygynmen Үstirtke karaj kejin sheginuge mәzhbүr boldy Koterilis nәtizhesiZhazalaushylar halykty Uakytsha erezhege kүshpen kondirdi Patsha үkimeti Adajlardy әlsiretu maksatymen 6 myn үjdi Mangystaudan bolip alyp kүshpen Oral oblysyna kosty Koptegen otbasy Үstirtke kashty 1874 zhylga dejin Adajlardy Dagystannan kelgen әskeri okimet baskardy Sodan kejin bir ajdyn ishinde 9 myndaj adaj үjinen eki zhylgy salyk birden ondirildi Salyk toleu kiyndyktaryn pajdalangan orys saudagerleri kazak sharualarynyn zhylkylaryn 1 som 60 tiynnan satyp aldy Sojtip 60 myn somnan astam salyk zhinaldy okimet shygynyn oteu үshin 90 myn koj kosa alyndy Degenmen koterilis nәtizhesinde halyk kejbir zhenildikterge ie boldy Erezhege birsypyra ozgerister engizildi tүtin salygyn akshamen emes malmen oteuge ruksat berildi t b 1870 zhylgy Adaj koterilisi otarshylyk ezgige karsy әsirese salyktyn osuine zhәne zhajylymdardy pajdalanuga shek koyuga karsy shykkan kyska merzimdi zhergilikti zhәne stihiyalyk sharualar koterilisi boldy DerekkozderMangystau enciklopediyasy Almaty 1997 Қazakstan Ұlttyk encklopediya Bas redaktor Ә Nysanbaev Almaty Қazak enciklopediyasy Bas redakciyasy 1998 ISBN 5 89800 123 9 VI tom Қazak SSR tarihy 1 t A 1957 422 24 bet