Қаржы (фр. finance, лат. finantia— аяқтау, төлем туралы бұйрық; қолма-қол ақша, табыс) — мемлекеттің, аймақтардың, шаруашылық жүргізуші субъектілердің, заңды және жеке тұлғалардың ақшалай қаражатының құралуы, бөлінуі, қайта бөлінуі, пайдаланылуы үдерісін сипаттайтын іргелі, қорытындылаушы экономикалық санат (категория), осы үдеріс барысында туындайтын ақша қатынасы; ақшалай қаражаттың қозғалысына байланысты мемлекет, кәсіпорындар мен ұйымдар, салалар, аймақтар, жекелеген азаматтар арасында пайда болатын экономикалық қатынастардың жиынтығы. Қаржы санаты қоғамдық-саяси және әлеуметтік-экономикалық жүйені көрсетеді, осы жүйе жағдайында және құрамында қаржы жүйесі әрекет етеді. Ақша қатынастары қаржы қатынастарын қалыптастырады, бірақ ақша қатынастарының бәрі бірдей қаржы қатынастары болып табылмайды, тек олардың ақшалай қаражат қорларының жоспарлы түрде құралуымен, бөлінуімен, пайдаланылуымен байланысты бөлігі ғана қаржы қатынастары болып табылады, мысалы, жеке тұтынуға, айырбастауға жұмсалатын ақшалай (бөлшек сауда тауар айналымы, көлік, коммуналдық, тұрмыстық, ойын-сауық қызметтеріне, сондай-ақ қоғамның жекелеген мүшелері арасындағы сатып алу-сату үдерістеріне жұмсалатын ақша енгізілмейді). Қаржы қоғамдық өндірісті басқарудың экономикалық әдістерімен тығыз байланысты, олардың құрамына кіреді, экономиканы басқарудың барлық жақтарына ықпал етеді.Мемлекет пен кәсіпорындар арасындағы, кәсіпорындардың (фирмалардың) арасындағы қаржы қатынастары маңызды рөл атқарады. Алғашқы жағдайда олар мемлекеттік бюджетке төлемдер, салалық не аумақтық деңгейлердегі ұйымдардың түрлі қорларына аударымдар жүйесін қамтиды, екінші жағдайда өндірістік кәсіпорындардың арасындағы, сондай-ақ материалдық-техникалық жабдықтау, бөлшек сауда, қызмет көрсету саласы ұйымдарының арасындағы өзара байланыстарды қамтиды. Қаржының құрылымы мен мазмұны түрлі елдерде түрліше. Экономикасы бір орталықтан басқарылатын елдерде мемлекеттік қаржы, мемлекетгік бюджет пен бюджетг тыс қорлардың құралуы айқындаушы орын алады. Мұнда қаржыны өзі ЖІӨ мен ұлттық байлықтың бір бөлігін бөлу және қайта бөлу үдерісінде туындайтын ақша қатынастары ретінде сипатталады. Нарықтық экономикасы дамыған елдерде жалпы мемлекетгік, қоғамдық мұқтаждарға, әлеуметтік мақсаттарға пайдаланылатын мемлекеттік қаржының, мемлекеттің кірісі мен шығысын бюджеттендірудің елеулі рөлі сақталады. Алайда қаржы қызметінің негізгі салмағы қаржы ресурстарын бір орталықтан бөлуден тауарлардың, орындалатын жұмыстардың, көрсетілетін қызметтердің еркін нарығының тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз етуге, салық, баж, есеп мөлшерлемелері, жәрдем қаражат, көмек қаржы, үлестеме, басқа да қаржы тұтқалары арқылы нарықтық қатынастарды реттеуге ауысады. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің: кәсіпорындардың, коммерциялық фирмалардың, компаниялардың, банкілердің, жекеше кәсіпкерлердің қаржы ресурстарын дербес пайдалануы мүмкіндігі айтарлықтай артады.
Қаржының жіктелуі
Дәстүр бойынша қаржы Мемлекеттік қаржы (орталықтандырылған, мемлекеттік және муниципалды қаржы) және жеке қаржы (орталықтандырылмаған) болып бөлінеді. Соңғыларына корпоративті қаржы (ұйымдардың қаржысы) және үй шаруашылығының қаржысы (жеке және отбасылық қаржы) кіреді. Мемлекеттік және жеке қаржы арасындағы айырмашылықтың ең маңызды белгісі-қоғамдық қаржы мен жеке сектордың қаржысының алдында әртүрлі мақсаттар тұр. Жеке сектордың басты мақсаты-пайда табу, яғни көбею және/немесе алыпсатарлық арқылы капиталдың айырбастау құнын барынша арттыру. Өз кезегінде, қоғамдық қаржының мақсаты — жалпыұлттық және аймақтық деңгейде тұтынылатын қоғамдық тауарларды бөлу және қайта бөлу.
Үй шаруашылықтарының қаржысы мен корпоративті қаржының айтарлықтай айырмашылығына байланысты бұл санаттар бөлек болып саналады, осылайша жалпы қаржы жіктеледі: мемлекеттік қаржы,Корпоративтік қаржы, жеке қаржы.
Корпоративтік қаржыда ерекшелігіне және ерекше рөліне байланысты қаржы қызметтері саласының қаржысы, бірінші кезекте кредиттік ұйымдардың (банктердің) қаржысы және сақтандыру ұйымдарының қаржысы бөлек бөлінеді. Кейде коммерциялық емес ұйымдардың қаржысы, сондай-ақ шағын бизнестің қаржысы да ерекшеленеді.
Дереккөздер
- Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2
- Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6
Бұл мақаланы Уикипедия сапа талаптарына лайықты болуы үшін уикилендіру қажет. |
Бұл мақалада еш сурет жоқ. Мақаланы жетілдіру үшін қажетті суретті енгізіп көмек беріңіз. Суретті қосқаннан кейін бұл үлгіні мақаладан аластаңыз.
|
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер
Қarzhy fr finance lat finantia ayaktau tolem turaly bujryk kolma kol aksha tabys memlekettin ajmaktardyn sharuashylyk zhүrgizushi subektilerdin zandy zhәne zheke tulgalardyn akshalaj karazhatynyn kuraluy bolinui kajta bolinui pajdalanyluy үderisin sipattajtyn irgeli korytyndylaushy ekonomikalyk sanat kategoriya osy үderis barysynda tuyndajtyn aksha katynasy akshalaj karazhattyn kozgalysyna bajlanysty memleket kәsiporyndar men ujymdar salalar ajmaktar zhekelegen azamattar arasynda pajda bolatyn ekonomikalyk katynastardyn zhiyntygy Қarzhy sanaty kogamdyk sayasi zhәne әleumettik ekonomikalyk zhүjeni korsetedi osy zhүje zhagdajynda zhәne kuramynda karzhy zhүjesi әreket etedi Aksha katynastary karzhy katynastaryn kalyptastyrady birak aksha katynastarynyn bәri birdej karzhy katynastary bolyp tabylmajdy tek olardyn akshalaj karazhat korlarynyn zhosparly tүrde kuraluymen bolinuimen pajdalanyluymen bajlanysty boligi gana karzhy katynastary bolyp tabylady mysaly zheke tutynuga ajyrbastauga zhumsalatyn akshalaj bolshek sauda tauar ajnalymy kolik kommunaldyk turmystyk ojyn sauyk kyzmetterine sondaj ak kogamnyn zhekelegen mүsheleri arasyndagy satyp alu satu үderisterine zhumsalatyn aksha engizilmejdi Қarzhy kogamdyk ondiristi baskarudyn ekonomikalyk әdisterimen tygyz bajlanysty olardyn kuramyna kiredi ekonomikany baskarudyn barlyk zhaktaryna ykpal etedi Memleket pen kәsiporyndar arasyndagy kәsiporyndardyn firmalardyn arasyndagy karzhy katynastary manyzdy rol atkarady Algashky zhagdajda olar memlekettik byudzhetke tolemder salalyk ne aumaktyk dengejlerdegi ujymdardyn tүrli korlaryna audarymdar zhүjesin kamtidy ekinshi zhagdajda ondiristik kәsiporyndardyn arasyndagy sondaj ak materialdyk tehnikalyk zhabdyktau bolshek sauda kyzmet korsetu salasy ujymdarynyn arasyndagy ozara bajlanystardy kamtidy Қarzhynyn kurylymy men mazmuny tүrli elderde tүrlishe Ekonomikasy bir ortalyktan baskarylatyn elderde memlekettik karzhy memleketgik byudzhet pen byudzhetg tys korlardyn kuraluy ajkyndaushy oryn alady Munda karzhyny ozi ZhIӨ men ulttyk bajlyktyn bir boligin bolu zhәne kajta bolu үderisinde tuyndajtyn aksha katynastary retinde sipattalady Naryktyk ekonomikasy damygan elderde zhalpy memleketgik kogamdyk muktazhdarga әleumettik maksattarga pajdalanylatyn memlekettik karzhynyn memlekettin kirisi men shygysyn byudzhettendirudin eleuli roli saktalady Alajda karzhy kyzmetinin negizgi salmagy karzhy resurstaryn bir ortalyktan boluden tauarlardyn oryndalatyn zhumystardyn korsetiletin kyzmetterdin erkin narygynyn turakty zhumys isteuin kamtamasyz etuge salyk bazh esep molsherlemeleri zhәrdem karazhat komek karzhy үlesteme baska da karzhy tutkalary arkyly naryktyk katynastardy retteuge auysady Sharuashylyk zhүrgizushi subektilerdin kәsiporyndardyn kommerciyalyk firmalardyn kompaniyalardyn bankilerdin zhekeshe kәsipkerlerdin karzhy resurstaryn derbes pajdalanuy mүmkindigi ajtarlyktaj artady Қarzhynyn zhikteluiDәstүr bojynsha karzhy Memlekettik karzhy ortalyktandyrylgan memlekettik zhәne municipaldy karzhy zhәne zheke karzhy ortalyktandyrylmagan bolyp bolinedi Songylaryna korporativti karzhy ujymdardyn karzhysy zhәne үj sharuashylygynyn karzhysy zheke zhәne otbasylyk karzhy kiredi Memlekettik zhәne zheke karzhy arasyndagy ajyrmashylyktyn en manyzdy belgisi kogamdyk karzhy men zheke sektordyn karzhysynyn aldynda әrtүrli maksattar tur Zheke sektordyn basty maksaty pajda tabu yagni kobeyu zhәne nemese alypsatarlyk arkyly kapitaldyn ajyrbastau kunyn barynsha arttyru Өz kezeginde kogamdyk karzhynyn maksaty zhalpyulttyk zhәne ajmaktyk dengejde tutynylatyn kogamdyk tauarlardy bolu zhәne kajta bolu Үj sharuashylyktarynyn karzhysy men korporativti karzhynyn ajtarlyktaj ajyrmashylygyna bajlanysty bul sanattar bolek bolyp sanalady osylajsha zhalpy karzhy zhikteledi memlekettik karzhy Korporativtik karzhy zheke karzhy Korporativtik karzhyda ereksheligine zhәne erekshe roline bajlanysty karzhy kyzmetteri salasynyn karzhysy birinshi kezekte kredittik ujymdardyn bankterdin karzhysy zhәne saktandyru ujymdarynyn karzhysy bolek bolinedi Kejde kommerciyalyk emes ujymdardyn karzhysy sondaj ak shagyn biznestin karzhysy da erekshelenedi DerekkozderҚarzhy ekonomika sozdigi Almaty ҚR Bilim zhәne gylym ministrliginin Ekonomika instituty Ziyatker ZhShS 2007 ISBN 978 601 215 003 2 Oryssha kazaksha zandyk tүsindirme sozdik anyktamalyk Almaty Zheti zhargy baspasy 2008 zhyl ISBN 9965 11 274 6 Bul makalany Uikipediya sapa talaptaryna lajykty boluy үshin uikilendiru kazhet Bul makalada esh suret zhok Makalany zhetildiru үshin kazhetti suretti engizip komek beriniz Suretti koskannan kejin bul үlgini makaladan alastanyz Suretti mynnan tabuga bolady osy makalanyn takyrybyna bajlanysty suret Ortak korda tabyluy mүmkin makalanyn ozge til uikilerindegi nuskalaryn karap koriniz oziniz zhasagan suretti zhүkteniz avtorlyk kukykpen korgalgan suret kospanyz