Бұл мақаланы Уикипедия сапа талаптарына лайықты болуы үшін уикилендіру қажет. |
Бұл мақаладағы не оның бөлімдеріндегі ақпарат ескірген. |
Зәкәрия Ерғалиев (1889–1957 жылдары) — қазақтың ағартушы-педагогы, публицист.
Зәкәрия Ерғалиев | |
Туған күні | |
---|---|
Туған жері | |
Қайтыс болған күні | |
Қызметі | ағартушы, публицист |
Өмірбаяны
Зәкәрия Ерғалиев 1889 жылы қазіргі Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауданындағы Тереңқұдық ауылында дүниеге келген. Ол ауыл молдасынан алғашқы сауатын ашқан. 1919 жылы Қазан қаласындағы «Мұхаммадия» татар медресесіне оқуға түсіп, аталған оқу мекемесін 1912 жылы тәмамдайды. Кеңес үкіметі орнағанға дейін Орал облысының Жәнібек, Жалпақтал, Тайпақ аудандарының мектептерінде ұстаздық қызмет атқарған. Зәкәрия Ерғалиев жаңа билік орнаған соң да өзінің білім жолындағы қызметін жалғастырған. Ол 1921 жылы Бөкей губерниялық оқу бөлімінің мұғалімдер курсын бітірген. 23 жасынан бастап жиырма сегіз жыл бойы ұстаздық қызметін үздіксіз атқарған.
ХХ ғасырдың алғашқы жылдары империя көлемінде, соның ішінде қазақ даласымен мәдени-ағартушылық тығыз қатынаста болған Қазан, Орынбор, Уфа қалаларында кітап шығару, мерзімді басылымдар мен оқу құралдарын жарыққа шығару ісі қарқынды дами бастаған. Халықтың сұранысына ие болған қазақ тіліндегі кітаптардың ауқымды бөлігі осы уақытта жарық көре бастады. Қазақ тілінде кітап даярлау және басып шығару ісінде алдыңғы толқынның қатарында Зәкәрия Ерғалиев те болды.
Ағартушылық қызметі
Зәкәрия Ерғалиев «Мұхаммадия» медресесінде оқып жүріп, 21 жасында «Қазақ әліппесі» оқу құралын жазып, оны 1910 жылы Қазан қаласында баспадан шығарған. Оқу құралы араб әрпімен жазылған. Кітаптың алғашқы 30 сабағы араб әріптерінің жазылу тәртібін түсіндіруге арналған. Одан кейінгі сабақтар оқушыларға білім, өнер, тұрмыс мәселелерінен, ғылым салаларынан алғашқы мәліметтер беретін мақала, әңгіме түрінде берілген. Мысалы, «Балаларға біраз насихат» деген ғақлияда шәкіртті жалқаулықтан арылып, білім кәусарынан сусындауға шақырады. Келесі бір мақала тарих ғылымының мән-маңызын түсіндіреді. Тағы бір мақалада жыл, ай аттары, бір айдағы тәулік саны, мүшел жылдарын санау тәртібі баяндалған. Оқу құралы тек жалпы сауаттылықты үйретуге ғана бағытталмаған, онда тәлім-тәрбие негіздері, еңбекке баулу, ғибратты әңгімелер, мәдени және тарихи таным негіздері, ғылымның түрлі салалары туралы мәліметтер кеңінен қамтылған. Зәкәрия Ерғалиевтің «Қазақ әліппесі» талай ауыл жеткіншектерінің сауатын ашқан білім кәусарына айналғаны сөзсіз.
Қоғамдық-саяси қызметі
Отыз жылға жуық ұстаздық қызметінен тыс Зәкәрия Ерғалиев аймақта баспа ісін жандандыруға, халықтың көзі мен құлағына айналған мерзімді басылымның дамуына өз үлесін қосқан. Ол ғылым-білім жолындағы үзеңгілес серіктерімен қатар Бөкей ордасындағы мерзімді басылымдардың жандануына атсалысты. Батыс өңірдің белгілі қоғам қайраткерлері, публицист әрі белсенді азаматтары Ғұмар Қараш, Ғабдол-Ғазиз Мұсағалиев, Мұстафа Көкебаев, Халел Есенбаевтармен қатар «Дұрыстық жолы», «Хабар-Известия» және «Киргизская правда» газеттерінде еңбек етті. Әсіресе қазақ даласындағы тұңғыш кеңестік баспаханадан шыққан «Дұрыстық жолы» газетінің құрылуы мен қызметі барысында біраз еңбек сіңірген. Батыс өлке үшін сұранысқа ие болған бұл мерзімді басылым 1919 жылдың 20 ақпанынан 10 шілдеге дейін Бөкей губерниясының орталығы Орда қаласында шығып тұрған. Айына екі рет шығып, барлығы 11 нөмірі жарық көрген газеттің тек Қазақстанның батысында ғана емес, Жетісу және Семей облыстарында да жаздырып алушылары болған. Зәкәрия Ерғалиев осы газеттің шығарушысы – «Жазушылар құрамасы» деп аталған редакциялық алқа мүшелерімен тығыз байланыста болған. Газеттің 3-ші санында, яғни 1919 жылдың 20 наурызында оның «Совет хүкметі һәм атқа мінген ардақты азаматтарымыз» атты мақаласы жарияланады. Мақалада Қазан төңкерісінен кейінгі аласапыран кезең, халықтың басынан кешірген қиындығыі, билікке мүдделі күштердің өзара күресі баяндалады.
Зәкәрия Ерғалиевтің ата-бабалары – ноғай ұлтының Кіші жүз құрамына сіңіп кеткен бір бөлігі Үйсін руының өкілдері. 1740 жылдары патша өкіметі өзара алауыздықтың кесірінен онсыз да ыдырай түскен ноғайларға қатты қысым көрсетеді. Ұлт ретінде жойылу, шоқыну қаупі туғаннан кейін, Дойнаш батыр бастаған ноғай батырлары Кіші жүз ханы Нұралымен келіссөз жүргізеді. Нұралы хан ноғайлардың Кіші жүзге көшіп келуіне қарсы болмайды. XVIII ғасырдың орта шенінде (1750 жылдары) 25 үй көшіп, Кіші жүзге жетеді. Қазақ арасына Ноғайдың он рулы Оймауыт тайпасынан төрт руы көшіп келеді, олар – Үйсін, Құлақ, Қияс, Қосын. Ноғай-қазақтар 1801 жылы Бөкей сұлтанмен бірге түгелдей Еділ мен Жайық аралығына көшеді. Олардың саны күрт өсіп, 1829 жылы – 500, 1889 жылы 2000 түтінге жетеді. Ал 1926 жылғы Кеңес өкіметінің санағы бойынша Орал округінде (Талов, Жәнібек, Орда, Азғыр болыстарында) ноғайлар басқаратын 5696 шаруашылық отбасы болған. Ноғайлардан ел басқарған, өнерімен топты жарған көптеген белгілі адамдар шыққан. Зәкәрия Ерғалиевтің бесінші атасы – жоғарыда аталған Дойнаш батыр. Ол ноғай жұртының Еділ мен Жайық өзендері аралығындағы қонысты мекен еткен Оймауыт тайпасының белді батыры, қол бастаған сардары болған. Қос өзен аралығына шығыстан қалмақтардың қоныстануы және Жайық бойына жалдамалы орыс казактарының келуі аймақты айқас алаңына айналдырады. Іргесі сөгілген Ноғай жұртының бір бөлігі Дойнаш батырдың бастауымен қазақтың Кіші жүзінен пана табады.
Зәкәрия Ерғалиев өз дәуірінің білім беру және шәкірт тәрбиелеу саласындағы білікті ұстазы, кәсіби маманы болды. Ең өкініштісі, ілімі мен ғылымының мол мұрасы аласапыран кезеңде жоғалып, көп бөлігі сақталмай қалды.
Сілтемелер
- Ұстағалиев Е.О. Алғашқы әліппенің авторы, ұлағатты ұстаз Зәкәрия Ерғалиевті білеміз бе? — «Ана тілі» газеті (қаз.)
- Жиренчин А.М. Из истории казахской книги. – Алма-Ата: «Казахстан», 1987. – 144 с.(қолжетпейтін сілтеме) (орыс.)
уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана, мақала, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар, ұялы, андроид, iOS, apple, ұялы телефон, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ДК, веб, компьютер
Bul makalany Uikipediya sapa talaptaryna lajykty boluy үshin uikilendiru kazhet Bul makaladagy ne onyn bolimderindegi akparat eskirgen Zәkәriya Ergaliev 1889 1957 zhyldary kazaktyn agartushy pedagogy publicist Zәkәriya ErgalievTugan kүni1889 1889 Tugan zheri Batys Қazakstan oblysynyn Zhәnibek audanyҚajtys bolgan kүni1957 1957 Қyzmetiagartushy publicistӨmirbayanyZәkәriya Ergaliev 1889 zhyly kazirgi Batys Қazakstan oblysynyn Zhәnibek audanyndagy Terenkudyk auylynda dүniege kelgen Ol auyl moldasynan algashky sauatyn ashkan 1919 zhyly Қazan kalasyndagy Muhammadiya tatar medresesine okuga tүsip atalgan oku mekemesin 1912 zhyly tәmamdajdy Kenes үkimeti ornaganga dejin Oral oblysynyn Zhәnibek Zhalpaktal Tajpak audandarynyn mektepterinde ustazdyk kyzmet atkargan Zәkәriya Ergaliev zhana bilik ornagan son da ozinin bilim zholyndagy kyzmetin zhalgastyrgan Ol 1921 zhyly Bokej guberniyalyk oku boliminin mugalimder kursyn bitirgen 23 zhasynan bastap zhiyrma segiz zhyl bojy ustazdyk kyzmetin үzdiksiz atkargan HH gasyrdyn algashky zhyldary imperiya koleminde sonyn ishinde kazak dalasymen mәdeni agartushylyk tygyz katynasta bolgan Қazan Orynbor Ufa kalalarynda kitap shygaru merzimdi basylymdar men oku kuraldaryn zharykka shygaru isi karkyndy dami bastagan Halyktyn suranysyna ie bolgan kazak tilindegi kitaptardyn aukymdy boligi osy uakytta zharyk kore bastady Қazak tilinde kitap dayarlau zhәne basyp shygaru isinde aldyngy tolkynnyn katarynda Zәkәriya Ergaliev te boldy Agartushylyk kyzmetiZәkәriya Ergaliev Muhammadiya medresesinde okyp zhүrip 21 zhasynda Қazak әlippesi oku kuralyn zhazyp ony 1910 zhyly Қazan kalasynda baspadan shygargan Oku kuraly arab әrpimen zhazylgan Kitaptyn algashky 30 sabagy arab әripterinin zhazylu tәrtibin tүsindiruge arnalgan Odan kejingi sabaktar okushylarga bilim oner turmys mәselelerinen gylym salalarynan algashky mәlimetter beretin makala әngime tүrinde berilgen Mysaly Balalarga biraz nasihat degen gakliyada shәkirtti zhalkaulyktan arylyp bilim kәusarynan susyndauga shakyrady Kelesi bir makala tarih gylymynyn mәn manyzyn tүsindiredi Tagy bir makalada zhyl aj attary bir ajdagy tәulik sany mүshel zhyldaryn sanau tәrtibi bayandalgan Oku kuraly tek zhalpy sauattylykty үjretuge gana bagyttalmagan onda tәlim tәrbie negizderi enbekke baulu gibratty әngimeler mәdeni zhәne tarihi tanym negizderi gylymnyn tүrli salalary turaly mәlimetter keninen kamtylgan Zәkәriya Ergalievtin Қazak әlippesi talaj auyl zhetkinshekterinin sauatyn ashkan bilim kәusaryna ajnalgany sozsiz Қogamdyk sayasi kyzmetiOtyz zhylga zhuyk ustazdyk kyzmetinen tys Zәkәriya Ergaliev ajmakta baspa isin zhandandyruga halyktyn kozi men kulagyna ajnalgan merzimdi basylymnyn damuyna oz үlesin koskan Ol gylym bilim zholyndagy үzengiles serikterimen katar Bokej ordasyndagy merzimdi basylymdardyn zhandanuyna atsalysty Batys onirdin belgili kogam kajratkerleri publicist әri belsendi azamattary Ғumar Қarash Ғabdol Ғaziz Musagaliev Mustafa Kokebaev Halel Esenbaevtarmen katar Durystyk zholy Habar Izvestiya zhәne Kirgizskaya pravda gazetterinde enbek etti Әsirese kazak dalasyndagy tungysh kenestik baspahanadan shykkan Durystyk zholy gazetinin kuryluy men kyzmeti barysynda biraz enbek sinirgen Batys olke үshin suranyska ie bolgan bul merzimdi basylym 1919 zhyldyn 20 akpanynan 10 shildege dejin Bokej guberniyasynyn ortalygy Orda kalasynda shygyp turgan Ajyna eki ret shygyp barlygy 11 nomiri zharyk korgen gazettin tek Қazakstannyn batysynda gana emes Zhetisu zhәne Semej oblystarynda da zhazdyryp alushylary bolgan Zәkәriya Ergaliev osy gazettin shygarushysy Zhazushylar kuramasy dep atalgan redakciyalyk alka mүshelerimen tygyz bajlanysta bolgan Gazettin 3 shi sanynda yagni 1919 zhyldyn 20 nauryzynda onyn Sovet hүkmeti һәm atka mingen ardakty azamattarymyz atty makalasy zhariyalanady Makalada Қazan tonkerisinen kejingi alasapyran kezen halyktyn basynan keshirgen kiyndygyi bilikke mүddeli kүshterdin ozara kүresi bayandalady Zәkәriya Ergalievtin ata babalary nogaj ultynyn Kishi zhүz kuramyna sinip ketken bir boligi Үjsin ruynyn okilderi 1740 zhyldary patsha okimeti ozara alauyzdyktyn kesirinen onsyz da ydyraj tүsken nogajlarga katty kysym korsetedi Ұlt retinde zhojylu shokynu kaupi tugannan kejin Dojnash batyr bastagan nogaj batyrlary Kishi zhүz hany Nuralymen kelissoz zhүrgizedi Nuraly han nogajlardyn Kishi zhүzge koship keluine karsy bolmajdy XVIII gasyrdyn orta sheninde 1750 zhyldary 25 үj koship Kishi zhүzge zhetedi Қazak arasyna Nogajdyn on ruly Ojmauyt tajpasynan tort ruy koship keledi olar Үjsin Қulak Қiyas Қosyn Nogaj kazaktar 1801 zhyly Bokej sultanmen birge tүgeldej Edil men Zhajyk aralygyna koshedi Olardyn sany kүrt osip 1829 zhyly 500 1889 zhyly 2000 tүtinge zhetedi Al 1926 zhylgy Kenes okimetinin sanagy bojynsha Oral okruginde Talov Zhәnibek Orda Azgyr bolystarynda nogajlar baskaratyn 5696 sharuashylyk otbasy bolgan Nogajlardan el baskargan onerimen topty zhargan koptegen belgili adamdar shykkan Zәkәriya Ergalievtin besinshi atasy zhogaryda atalgan Dojnash batyr Ol nogaj zhurtynyn Edil men Zhajyk ozenderi aralygyndagy konysty meken etken Ojmauyt tajpasynyn beldi batyry kol bastagan sardary bolgan Қos ozen aralygyna shygystan kalmaktardyn konystanuy zhәne Zhajyk bojyna zhaldamaly orys kazaktarynyn kelui ajmakty ajkas alanyna ajnaldyrady Irgesi sogilgen Nogaj zhurtynyn bir boligi Dojnash batyrdyn bastauymen kazaktyn Kishi zhүzinen pana tabady Zәkәriya Ergaliev oz dәuirinin bilim beru zhәne shәkirt tәrbieleu salasyndagy bilikti ustazy kәsibi mamany boldy En okinishtisi ilimi men gylymynyn mol murasy alasapyran kezende zhogalyp kop boligi saktalmaj kaldy SiltemelerҰstagaliev E O Algashky әlippenin avtory ulagatty ustaz Zәkәriya Ergalievti bilemiz be Ana tili gazeti kaz Zhirenchin A M Iz istorii kazahskoj knigi Alma Ata Kazahstan 1987 144 s kolzhetpejtin silteme orys